تشريح المسائل
* مراد از عبارت ( لكن يجب تقديم عموم المفهوم . . . الخ ) در متن اشكال شيخ چيست ؟
اين است كه اگرچه قبول داريم كه نسبت ميان مفهوم آيه با تعليل ذيل آن عموم و خصوص من وجه است چرا كه :
1 - مفهوم ، مفادش عبارتست از : عدم وجوب تبين و تفحص در خبر غير فاسق ، چه خبرش علمى باشد چه غير علمى .
2 - و تعليل مدلولش عبارتست از عدم اعتبار خبر غير علمى ، چه مخبرش عادل باشد و چه فاسق در نتيجه اين دو ( مفهوم و تعليل ) داراى يك مادهء اجتماع و دو ماده افتراق به شرح ذيلاند :
1 - ماده اجتماع خبر غير علمى ، عادل است كه مفهوم آن را معتبر مىداند و تعليل آن را معتبر نمىداند .
2 - ماده افتراقشان از طرف مفهوم ، خبر غير علمى ، فاسق است كه هم مفهوم با آن تعارض دارد و هم تعليل آن را معتبر نمىداند .
3 - مادهء افتراقشان از ناحيهء تعليل ، خبر علمى عادل است كه مفهوم آن را معتبر مىداند و تعليل هم با آن تعارض ندارد .
لكن در عين حال اينگونه نيست كه عموم تعليل بر ظهور مفهوم مقدم باشد ، بلكه اين عموم مفهوم است كه بر ظهور تعليل مقدم است و مادهء اجتماع داخل در عموم مفهوم است . به عبارت ديگر :
در مادهء اجتماع كه امر دائر است كه به مفهوم عمل كنيم يا به تعليل ، ما قائليم كه بايد به عموم مفهوم عمل كنيم و آن را در عموم مفهوم داخل بدانيم .
* مراد از عبارت ( اذ لو خرج عنه و انحصر مورده . . . ) چيست ؟
بيان علت است براى مطلب فوق ، مبنى بر اينكه :
اگر منحصرا مفهوم را ، در خبر علمى عادل خلاصه كنيم ، وجود چنين مفهومى لغو است ، چرا ؟
زيرا خبر مفيد علم ، حجت است چه از عادل صادر شود و چه اينكه مخبرش فاسق باشد ، بلكه خبرى كه مفيد علم است ، منطوقا و مفهوما از آيهء شريفه خارج است ، در نتيجه : نسبت ميان تعليل عام و مفهوم خاص ، مطلق مىشود و نه من وجه .
* مراد از عبارت ( لانّا نقول : ما ذكره اخيرا ، من انّ المفهوم . . . ) چيست ؟
قبول نتيجهء فوق است مبنى بر اينكه مفهوم آيه اخصّ است و تعليل اعمّ ، زيرا كه خبرهاى علمى از محدوده آيهء نبأ بيرون بوده و آيهء شريفه در بيان حكم چنين خبرهايى نيست چه مخبر آنها فاسق