جملات ، آيات ، عبارات در قرآن و دعا ؛ اين رابطه يا رابطهاى واقعى و بيرونى است و يا رابطهاى درونى ، مثلًا مىبينيم كه رابطهء اين دو عبارت از دعاى افتتاح ، رابطهاى واقعى است :
خدايا من ثنا را با حمد تو آغاز مىكنم و تو ، به مَنَّ خود راهنما به راه درست هستى .
رابطهء ميان « افتتاح » ( آغاز كردن ) و « حمد خدا » رابطهاى واقعى است ، زيرا ما بدون نعمتهاى خدا كه واجب است بارها شكر آن گزارده شود ، نمىتوانيم سخنى را آغاز كنيم ، آيا زبان از خدا نيست ؟ عقل ، ايمان و توفيق چطور ؟ در اين عبارت بينديشيم : و تو به منّ خود راهنما به راه درست هستى .
اين عبارات دلالت مىكند بر اينكه انسان ، سخنش را با آغازى درست ، شروع مىكند ، امّا به زودى به افراط و تفريط مىافتد و خدا قادر است كه او را به راه راست هدايت كند . بنابراين رابطهء ميان دو عبارت آغاز دعاى افتتاح ، رابطهاى است واقعى و بيرونى . گاهى ممكن است رابطه ، رابطهاى درونى و تربيتى باشد كه نفس انسان با آن بسر مىبرد و در كار تزكيه بدان محتاج است ، همچون رابطه ميان هر دو جمله از قسمت سوم دعاى مكارم الاخلاق :
خدايا روزيت را بر من گشادهدار و مرا از نظر دورندار و عزيزم دار و به كبر مبتلايم نكن و مرا بندهء خود ساز و عبادتم را با خود بينى تباه نه نما و براى مردم بر دست من خير جارى كن و آن را با منّت از ميان مبر و به من خويهاى و الا ببخش و از فخر فروشى نجاتم بده .
رابطهء ميان « و به من خويهاى و الا ببخش » و « از فخر فروشى نگهامدار » علاوه بر آنكه رابطهاى بيرونى و واقعى است ، رابطهاى درونى نيز هست ، لذا انسانى كه داراى خويهاى و الا است ، بناچار از فخر بر حذر است ، زيرا فخر معمولًا انسانى را كه آراسته به خويهاى و الا باشد مورد تهديد قرار مىدهد ، بسان فردى كه
دعا (معراج مومنين و راه زندگى) (فارسى) — صفحة 86
مساهمون: كمال نژاد
ص٨٦