داستان لشكركشىهاى قتيبه آمده محتملا در بخش جنوبى درهء سرخان يا اندكى در مغرب آن دره - در بيكنشين كنونى شيرآباد قرار داشته « 1 » .
نزديك مصب سرخان قلعهء نيرومند ترمذ « 2 » برپا بوده . دربارهء اين قلعه در تأليفات جغرافيون عرب اطلاعات بالنسبة مفصلى وجود دارد . من اين اطلاعات را در جاى ديگر به صورت تبصرهها و حواشى به مقالهء آقاى پاسلاوسكى « 3 » ذكر كردهام . وصف مشروح بقاياى آن شهر را مرهون وى مىباشيم . ويرانىهائى كه آقاى پاسلاوسكى وصف كرده بىشك باقيماندهء ترمذ قرون وسطى مىباشد « 4 »
هامش
( 1 ) - بلاذرى - 420 ؛ طبرى ،II، 1150 ، 1180 .
( 2 ) - ( و . و . بارتولد اين نام را به صورت ( ترميذ ) ( به حاشيهء بعد رجوع شود ) صحيح مىدانسته و در نخستين چاپ روسى ( 1900 ) همهجا چنين نوشته . ولى وى در تأليفات بعدى خويش « ترمذ » - نوشته و در چاپ انگليسى - 1928 همTirmidhتحرير شده . بدينسبب ما هم « ترمذ » - را كه در كتابهاى روسى تحرير شده پذيرفتيم .
دربارهء تحقيقات باستانشناسى و نقشهبردارى شهرك ترمذ رجوع شود به : ماسون - « شهر ترمذ قديم » ؛ ماسون ، « كارهاى هيئت اعزامى به ترمذ » ؛ شيشكين « در نقشهبردارى تاريخى » ؛ لونين - « در تاريخ شهر ترمذ » - هيئت تحريريه ) .
( 3 ) - « دربارهء ويرانههاى ترمذ » - ص 88 - 87 . به گزارش آ . آ . سميونوف رجوع شود ( اصل و تبار سادات ترمذى ) درPTKLA- سالXIXص 20 - 3 .
( 4 ) - قرائت « ترميذ » كه توماشك مشخص داشته ( 37 .S، «Sogdiana» ) در تلفظ مردم محل و به وسيلهء سمعانى نيز كه 12 روز در آنجا بهسر برده تأييد مىشود ( « متون » - ص 55 - چاپ مارگوليوس ذيل كلمهء الترمذى ) .
ظاهرا بوميان اكنون نيز نام شهر قديم را چنين تلفظ مىكنند - زيرا افسران روسى كه در سال 1889 آن سرزمين را بازديد كردهاند نيز « ترميذ » - يا « تارميذ » - مىنويسند . كالگين - « شرح خط سير » ، ص 393 ؛ كارائولشچيكوف - « خط سير » ، ص 399 .