گرچه ظاهرا اين تشخيص با گفتهء ابن حوقل « 1 » - داير براينكه گويا رود ( سرخان ) پائين دست شهر وارد آمودريا مىشده - تناقض دارد . جزيرهاى كه عثمان - بن مسعود سردار عرب به هنگام محاصرهء ترمذ در 85 هجرى 15000 نفر را در آن جاى داد و زان پس به نام وى « جزيرهء عثمان » ناميده شد « 2 » - بدون ترديد - همان « آرال - پيغمبر » - است .
بيهقى « 3 » و شرف الدين على يزدى نيز از جزيرهاى كه در مقابل ترمذ است سخن مىگويند « 4 » . از گفتههاى جغرافيون عرب چنين برمىآيد كه شهر قديم كه به دست چنگيز خان منهدم شده درست بر كرانهء رود قرار داشته . در اين محل قديمىترين ويرانهها باقى است - و حال آنكه ويرانههاى دور تر از كرانهء رود بقاياى شهر تازهاى است كه پس از چنگيز خان ساخته شده بوده و حتى در زمان ازبكان نيز وجود داشته . در تاريخ تيمور گذشته از ترمذى كه در آن زمان وجود داشته از « ترمذ قديم » نيز ياد شده است « 5 » . در ميان
هامش
( 1 ) - ابن حوقل - 349 .
( 2 ) - بلاذرى - 419 ؛ طبرى -II- 1162 .
( 3 ) - چاپ مورلى - 704 ؛ ( چاپ غنى - فياض - 563 )
( 4 ) - ترجمهء پتى دلاكروآ .I- 62 ؛ چاپ كلكته -I- 81 .
( 5 ) - شرف الدين يزدى - ترجمهء پتى دلاكروآ -I- 41 - چاپ كلكته -I- 57 . نهرى كه ترمذ را مشروب مىساخته 82 ورست بالاتر از سرخان منشعب شده بوده - شايد نزديك بندخان ( به ماقبل رجوع شود ) . نهرى كه براى رفع حوايج قلعهء كنونى روسى ( در سال 1894 ساخته شده ) احداث گرديده از 16 ورست بالاتر متفرع گرديده ( پ . ت . « نهر ترمذ » ) . قلعهاى كه چنگيز خان خراب كرده بود چند بار تجديد بنا شده به وسيلهء خليل اللّه ( در آغاز قرن 15 ميلادى ) و محمد رحيم خان ( قرن 18 ميلادى ) ؛ رجوع شود به بارتولد « آبيارى » - ص 73 و بعد .