تصديق ياد گرديده است . و
( آثَرَكَ اللَّهُ
- خداوند تو را برترى داد « 1 » از « فضّلك » سبكتر مىباشد ، و
( آتَى )
« 2 » سبكتر است از « أعطى » . و
( أَنْذَرَ )
« 3 » سبكتر است از : « خوّف » ، و
( خَيْرٌ لَكُمْ )
« 4 » سبكتر است از : « أفضل لكم » ، و مصدر در مانند :
( هذا خَلْقُ اللَّهِ )
« 5 » ،
( يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ )
« 6 » سبكتر از : « مخلوق » و « غايب » است ، و
( تَنْكِحَ )
« 7 » سبكتر از « تتزوّج » مىباشد ، چون باب « تفعل » سبكتر از باب « تفعّل » است ، و از همين روى واژهء نكاح در قرآن بيشتر آمده است .
و به خاطر تخفيف و اختصار ألفاظ : رحمت و غضب و رضا و محبت و مقت در اوصاف خداى تعالى به كار برده شدهاند ، با اينكه به طور حقيقت به اين امور متّصف نمىگردد ؛ زيرا كه اگر از آنها با ألفاظ حقيقت تعبير گردد كلام طولانى مىشود ، چنان كه گفته شود : يعامله معاملهء المحب و الماقت - با او همچون دوستدارنده و دشمندارنده رفتار مىكند ، پس مجاز در چنين موردى بهتر از حقيقت است ، چون سبك و مختصر مىباشد ، و بر تشبيه بليغى مبتنى است ، پس فرمودهء خداوند :
( فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ )
« 8 » بهتر است از اينكه گفته مىشد : « فلمّا عاملونا معاملة - المغضب » يا « فلمّا أتوا الينا بما يأتيه المغضب » .
نهم : رمّانى گويد : اگر كسى بگويد : شايد كه در سورههاى كوتاه معارضه ممكن باشد ! مىگوييم : در آنها چنين چيزى ممكن نيست از جهت اينكه تحدّى به آنها واقع شده ، پس عجز از آن با فرمودهء خداوند :
( فَأْتُوا بِسُورَةٍ )
« 9 » آشكار مىگردد ، و در اينجا به سورههاى طولانى اختصاص داده نشده ، و اگر گفته شود : مىتوان در سورههاى كوتاه فواصل تغيير داده شود ، و به جاى هر كلمه لفظ ديگرى جايگزين گردد ، آيا اين معارضه نيست ؟ گوييم : نه ، از جهت اينكه فرد مفحم ( - كسى كه از گفتن شعر عاجز است ) مىتواند بيتى را إنشاء كند ، در حالى كه ميان موزون و غير آن فرق نمىگذارد ، بنابراين اگر مفحم بخواهد به جاى قافيههاى قصيدهء رؤبة كى گفته :
و قاتم الاعماق خاوى المخترق * مشتبه الاعلام لمّاع الخفق
بكلّ وفد الريح من حيث انخرق
هامش
( 1 ) يوسف ، 91
( 2 ) بقرة ، 177
( 3 ) أحقاف ، 21
( 4 ) بقرة ، 184
( 5 ) لقمان ، 11
( 6 ) بقرة ، 3
( 7 ) بقرة ، 230
( 8 ) زخرف ، 55
( 9 ) يونس ، 38