چند تذكر :
اول : علماى بديع گفتهاند : در سجع و مانند آن بهترين نوع اين است كه قرائنش مساوى باشد ، مانند : ( فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ * وَ طَلْحٍ مَنْضُودٍ * وَ ظِلٍّ مَمْدُودٍ ) « 1 » ، و پس از آن صورت طولانىتر بودن قرينهء دوم است ، مانند : ( وَ النَّجْمِ إِذا هَوى ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوى ) « 2 » ، يا قرينهء سوم ، مانند : ( خُذُوهُ فَغُلُّوهُ * ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ * ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ . . . ) « 3 » . و ابن الأثير گفته : بهتر در قرينهء دوم مساوى بودن است و گرنه كمى بلندتر ، و در سومى بهتر است كه بلندتر باشد . و خفاجى گفته : جايز نيست كه دوّمى كوتاهتر از اوّلى باشد . دوم : گفتهاند : بهترين سجع آن است كه كوتاه باشد ، چون بر زبردستى - انشاءكنندهاش دلالت مىكند ، و كمترين آن دو كلمه است ، مانند : ( يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ * قُمْ فَأَنْذِرْ . . . ) « 4 » ، ( وَ الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً . . . ) « 5 » ، ( وَ الذَّارِياتِ ذَرْواً . . . ) « 6 » ، ( وَ الْعادِياتِ ضَبْحاً . . . ) « 7 » ، و سجع طولانى آن است كه از ده كلمه بيشتر باشد ، مانند غالب آيات ، و ما بين آنها متوسط مىباشد ، مانند آيات سورة القمر . سوم : زمخشرى در كشّاف قديم خود گفته : خوب نيست فقط فواصل رعايت شود بدون اينكه معانى در مجراى خود بمانند ، بر روشى كه حسن نظم و هماهنگى آن اقتضا دارد ، پس مهمل گذاشتن معانى و اهتمام ورزيدن به زيباسازى لفظ تنها بدون دقت در مؤدّاى آن از بلاغت بدور است . و بر اين بنا گفته كه تقديم در : ( وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ ) « 8 » فقط براى فاصله نيست ، بلكه براى رعايت اختصاص است . چهارم : مبناى فاصلهها بر وقف است ، لذا جايز است كه مرفوع در مقابل مجرور و بالعكس نهاده شوند ، مانند فرمودهء خداوند : ( إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِنْ طِينٍ لازِبٍ ) با فرمودهء خداوند : ( عَذابٌ واصِبٌ ) ، و ( شِهابٌ ثاقِبٌ ) « 9 » . و فرمودهء خداوند : ( بِماءٍ مُنْهَمِرٍ كه با ( قَدْ قُدِرَ ) ، ( وَ دُسُرٍ ) ، ( مُسْتَمِرٍّ ) « 10 »