آن را بيفكند بقيهء آن يك بيت از وزن ديگر شود . عدهاى پنداشتهاند كه اين فن به شعر اختصاص دارد . ولى عدهاى ديگر گفتهاند : بلكه در نثر نيز مىآيد به اينكه بر دو سجع بنا گردد كه هرگاه بر يكى از آن دو اكتفا شود ، كلام تامّ و مفيد خواهد بود ، و اگر سجع دوم نيز به آن ملحق گردد ، تمامى و فايدهاش بر همان حال باقى است با معناى زيادترى كه با زياد شدن لفظ پيدا مىشود . ابن أبى الإصبع گفته : و بيشتر سورة الرحمن بر مبناى همين فن آمده ، چون آياتش چنان است كه اگر بر اولين دو فاصله اكتفا شود ، تامّ و مفيد خواهد بود ، و با جملهء دوّم كمال يافته كه با : ( فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ ) معنى تقرير و توبيخ زياد شده است . مىگويم : اين مثال با مطلب يادشده مطابق نيست ، و شايستهتر است كه آياتى را مثال آورد كه در اثبات آنها مطلبى هست كه صلاحيت فاصله بودن را دارد ، مانند فرمودهء خداوند : ( لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْماً ) « 1 » ، و امثال آن . دوم : التزام ، كه لزوم ما لا يلزم نيز به آن گفته مىشود ، و آن چنين است كه در شعر يا نثر يك يا دو حرف به بالا پيش از روىّ را ملتزم گردد ، به شرط اينكه تكلّف پيش نيايد ، مانند : ( فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلا تَقْهَرْ * وَ أَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ ) « 2 » كه هاء را پيش از راء ملتزم شده ، و مثل آن است : ( أَ لَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ . . . ) « 3 » كه راء پيش از كاف مورد التزام واقع شده ، ( فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ * الْجَوارِ الْكُنَّسِ ) « 4 » ، كه در آن نون مشدد پيش از سين التزام شده ، ( وَ اللَّيْلِ إِذا عَسْعَسَ * وَ الصُّبْحِ إِذا تَنَفَّسَ ) « 5 » . و مثال التزام دو حرف چنين آمده : ( وَ الطُّورِ * وَ كِتابٍ مَسْطُورٍ ) « 6 » ، ( ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ * وَ إِنَّ لَكَ لَأَجْراً غَيْرَ مَمْنُونٍ ) « 7 » ، ( بَلَغَتِ التَّراقِيَ * وَ قِيلَ مَنْ راقٍ وَ ظَنَّ أَنَّهُ الْفِراقُ ) « 8 » . و مثال التزام سه حرف چنين است : ( تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ * وَ إِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ ) « 9 » .
الإتقان في علوم القرآن ( فارسى )ج ۲ — صفحه 329
پدیدآورندگان: جلال الدين السيوطي
ص۳۲۹
پاورقی
( 1 ) طلاق ، 12
( 2 ) ضحى ، 9 و 10
( 3 ) شرح ، 1
( 4 ) تكوير ، 15 و 16
( 5 ) تكوير ، 17 و 18
( 6 ) طور ، 1 و 2
( 7 ) قلم ، 2 و 3
( 8 ) قيامة ، 26 و 28
( 9 ) أعراف ، 201 و 202