احاديث با منابع و مآخذ تطبيق شد ؛ هرجا كه در منبع حديث زيادتى وجود داشت ، به اين صورت [ . . . ] بين كروشه و هرجا كه در نسخهى مزبور اضافه بر مأخذ بود ، در بين پرانتز به اين شكل ( . . . ) قرار داده و در پاورقى به آن اشاره شده است « 1 » .
برخى از احاديث را در منابعشان نيافتم . نمىدانم آيا نسخههايى كه مؤلّف داشته كاملتر از نسخههايى بوده كه در دسترس ماست يا علّت ديگرى دارد ؟
پارهاى از احاديث به كتاب يا مؤلّف خاصّى نسبت داده نشده است . در اين موارد ، ابتدا به ديگر كتابهاى مرحوم بحرانى مراجعه كرديم و چون ديديم در آنها نيز اين احاديث به همان صورت ياد شده است ، آنها را همانطور رها كرديم .
قسمتى از منابع كتاب را - آنقدر كه در توانمان بود - جستوجو كرديم ؛ ولى نه در كتابهاى چاپى آنها را يافتيم و نه در كتابهاى خطّى ؛ مانند « الهداية » اثر حسين بن حمدان خصيبى كه تاكنون چاپ نشده و بنا به گفتهى شيخ آقا بزرگ تهرانى در الذّريعه ، يك نسخه از اين كتاب در كتابخانهى شيخ الاسلام زنجانى بوده و پس از فوت او ، معلوم نيست چه شده است « 2 » . نيز « كشف البيان » اثر محمّد بن حسن شيبانى كه اثرى از آن نيافتيم و « الغيبة » از شيخ مفيد كه كتابى از او در موضوع غيبت نشناختيم مگر « الفصول العشرة » كه كتابى كلامى است .
هامش
( 1 ) . [ توضيحات و افزودههاى خارج از متن حديث كه داخل قلّاب ( كروشه ) آمده از ويراستاران است . برخى از نسخه بدلها ، براى پرهيز از اختلال در سياق عبارت ، به پاورقى منتقل شدهاند و سعى شده است كه صورت مناسبتر در بالاى صفحه بيايد . اين توضيح نيز لازم است كه مراد از مأخذ ، نسخهى چاپ شدهى هريك از مآخذ احاديث است كه در دسترس بود . مشخّصات كتابشناختى در پايان مىآيد و مراد از متن ، نسخهى عربى كتاب است كه به تصحيح مصحّح بدون ذكر ناشر و تاريخ چاپ شده است ( احتمالا چاپ اوّل ) . البتّه مقدّمه تاريخ 1398 ه را دارد . ناگفته نماند كه مترجم گرامى و مصحّح محترم به اتّفاق روى كتاب تجديد نظر داشتهاند كه همهى نظرات ايشان در اين ويرايش ملحوظ شده است . ]
( 2 ) . اخيرا معلوم شد كه نسخههايى از اين كتاب در ايران و كشورهايى ديگر موجود است . [ به نسخهى چاپى نيز در جاى خود اشاره خواهد شد . ]