وجوهى را كه اين عارف نامدار در مقام تقرير و توجيه كلام استاد خود بيان نمود ، ملاحظه شد . و اهل اصطلاح از مطاوى كلمات اين عارف به اين معنا پى مىبرند كه نيل به درجات جنان ، اختصاص به اهل ايمان دارد و اهل كفر و نفاق مخلّد در جحيماند و بدون آن كه علت وقوع آنان در جحيم رفع شود و بدون آن كه سبب عذاب ، مرتفع گردد ، رحمت الهى بالأخره شامل حال آنان گشته و عذاب آنها مبدل به نعيم مىگردد و با اين وصف اين ايراد به حال خود باقى است كه اگر موجبات عذاب ، در موطن نفوس راسخ و به ملكات غير قابل زوال مبدل گردد ، چه مانع دارد كه عذاب عدهاى از نفوس شرير دائمى و ابدى باشد ؟ و اين ، مسلم است كه رحمت رحمانيه به اعتبار افاضهء اصل وجود ، همهء موجودات را فرا گرفته است [ 1 ] و رحمت رحيميّه نيز شامل حال آنان نمىگردد و صفت غضب در حق اگر چه به تبع ديگر اسما وجود دارد ، به اين معنا كه اگر عصيان الهى در نظام وجود عالم كون وقوع پيدا نمىكرد ، اين صفت اصلا وجود نداشت و عدم آن با وجوب جود منافات ندارد ، لذا امكان رفع اين صفت به تفصيلى كه ذكر شد محال نمىباشد . و از آنجا كه اين صفت ، بر مظاهر و نفوس شقيه حاكم است ، سلطنت آن دائمى باشد و با دوام سلطنت آن ، رحمت حق كه عبارت است از افاضهء اصل وجود ، شامل كل وجود است و اين صفت در كفّار و مظاهر شقيه ، عذاب اليم است در مستعدان ، نعيم دائمى است .
بنابر آنچه ذكر شد وجوهى كه در كلمات عرفا ( نظما و نثرا ) در اين مقام
شرح
احاديث شيعه زياد مراجعه مىنموده است . او نيز مثل استاد خود مقام ولايت را در امت بعد از حضرت رسالت پناه خاص على و اولاد او دانسته است و در تأويلات ، امارات زياد بر تشيع او موجود است ، ولى سخت تقيّه مىنمايد و چون از مردم كاشان و مورد اتهام بود ، خيلى دست به عصا مشى كرده است تا مبادا جانش در معرض فنا قرار گيرد .
[ 1 ] . آن رحمتى كه رفع عذاب نمايد ، رحمت امتنانيه و رحمانيه است و فى الحديث ان الحق باسمه الرحمن يشفع عند اسمه المنتقم و الدولة دولة اسم الرحمن .