متكلمان به خصوص اهل كلام از طايفهء حقه شيعهء اثناعشريه [ 1 ] - كثّر اللّه تعالى أمثالهم - جميع صفات حق ، عين ذات اوست و حق تعالى صفتى زايد بر ذات ندارد و نيز معتقدند كه ذات حق ، عين صفات كماليه است و علم حق به ذات خود ، علم تفصيلى به جميع اشيا است و نظام وجود بر طبق نظام موجود در ذات حق ، تحقق يافته است . و حق قبل از ظهور كثرت ، به تفصيل به همه عوالم وجوديه از كليات و جزئيات سلاسل طول و عرض نظام عالم ، عالم است .
به عبارت ديگر نقشه نظام وجود و مراتب هستى ، در مقام ذات ربوبى متقرر است به نحوى كه هيچ وجود و فعليت و معنا و مفهومى ، از آن خارج نيست و هيچ فعليتى ماوراى آن متصور نمىباشد و از اين علم به علم عنايى و يا علم به نظام اتم كه همان ارادهء ازلى باشد ، تعبير مىشود .
اسماى الهيه در مقام علم تفصيلى حق ، طالب ظهورند و اين طلب ذاتى و
شرح
[ 1 ] . متكلمان شيعه در اكثر مسائل مربوط به اصول عقايد با حكماى متأله توافق دارند و اين جهات توافق و وحدت مسلك و مرام ، به حدى است كه برخى از علماى عامه خيال نمودهاند كه محققان شيعه در اين عقايد مقلد حكماى الهى هستند ، از جمله مسألهء صفات الهيه و مسألهء جبر و اختيار و اعتقاد به تجرد روح و اذعان به عوالم ملكوتى و غير اينها از امهات مباحث اعتقادى . حق آن است كه در اين مسائل پيرو اهل بيت عصمت و طهارت و سالك مسلك اهل وحى و تنزيلند و چون از راسخان در علوم قرآنيه متابعت نمودهاند ، در مباحث مربوط به صفات حق كه اشاعره قائل به قدم صفات و برخى از متكلمان مانند كراميه قائل به حدوث صفات الهيه و جماعت معتزله صفات كماليه را از حق نفى نمودهاند و قائل به نيابت ذات از صفات شدهاند نه قائل به تعدد قدما شدهاند و نه ذات حق را خالى از صفات دانسته و نه به حدوث صفات ، معتقد شدهاند كه : أعاذنا اللّه تعالى من هذه الهفوات .
شيعه در توحيد فعلى نيز طريق شرك نپيمودهاند و مسألهء - الأمر بين الأمرين - جامع بين تشبيه و تنزيه است كه نه با توحيد وجودى منافات دارد ( كه معتزله خلق را مستقل در فعل مىدانند ) و نه صفات حدثان و افعال صادر از طبايع جسمانى را ( كه بايد فاعل مباشر به طور قطع طبيعت متحرك باشد نه موجود منزّه و مبرّا از نقايص ) بدون جنّه و واسطه ، به حق مستند دانستهاند .