شرح
الكامل للناقص و الشديد للضعيف و ليس من الحلول في الشيء » ، در حالتى كه در صور مادى نيز كه سلسلهاى از صور ، در سلك حقيقت واحدى قرار دارند ، نسبت مذكور بين صور شديد و ضعيف محفوظ است . در حركات كيفى جهت قوه با جهت فعليت ، همين حكم را دارد و در حركات جوهرى در مراتب نبات و معدن و برخى از مراتب حيوان هر ناقصى نسبت به كامل ، همين حكم را دارد ، در حالتى كه صور شديده ، در صور ضعيفه حلول دارند و در حركت جوهرى هر فعليتى با آن كه در ماده و جهت قوه حلول دارد ، خود به تمام وجود از براى صور و فعليات بعدى كه شديدترند هيولاست و اين خود يكى از اركان مسألهء حركت در جواهر عالم ماده است .
اين مسأله كه نفس ، در مقام نيل به تعقلات و عبور از منازل خيال ، به مرحلهء استغناى از فرد مثالى مىرسد به طور مفصل در مباحث قبل تحقيق شده است و صدر الحكماء در يكى دو موضع از آثار خود به آن اشاره فرموده است « و اللّه يقول الحق و هو يهدى السبيل » .
و لا يخفى على اللبيب كه هر حكيم و فيلسوف قائل به عالم عقل و متصدى اثبات اين عالم از طريق حصول صور عقليه در نفس آن هم از طرق مختلف و بالأخره اثبات خزينه جهت صور عقليه ، خزينهاى غير از مقام ملكهاى كه از صور كثيرهء حاصل از ممارست در عقليات و تحصيل خلاقيت در نفس و ايجاد عقل بسيط اجمالى خلّاق صور مفصّله ( العقل البسيط الإجمالى خلاق للصور المفصله ) يعنى خزينهاى در عالم عقل و كتاب مبين و مقام قضا از راه و طريق بالقوه بودن نفس در اوايل مرحلهء ظهور و احتياج آن به عقل صرف غير مقيد به بدن عنصرى به عالم مثال مخرج جهت خيال نفس از قوه به فعليت قائل نمىباشد .
و نيز برخى از اهل تحقيق گفتهاند حصول صور خيالى در نفس ، با فرض تجرد خيال ، ممكن است به ذات وجود نفس ناطقه به علت جهات متكثرهء موجود در نفس و حيثيات متعددهء حاصل از مشاهدهء امور خارجى مستند باشد ، كما اين كه محققان از قائلان به برزخ نزولى و عالم مثال كلى ، تكثر حاصل در نفوس خياليه را به حيثيات و جهات متكثر در عقل مجرد مدبّر حقايق عالم ماده و مثال نورى افلاطونى موجود در عالم عقول متكافئه ، مستند نمودهاند ، چه آن كه عالم برزخ داراى طبقات و مراتب طوليهء متصل به عقل مدبّر اجسام و عقول متكافئه ، بين عوالم مثاليه و عقول طوليه واسطه مىباشد .
همان طورى كه برزخ نزولى مستند به عقل مجرد داراى جهات متكثره ، به صدور اجسام صاحب مقادير وافى است ، استناد صور برزخى حاصل در نفس ، به انضمام جهات متكثره ، سهل المؤونهتر است ( فافهم ) .