المفصّلة - فعلم النفس [ 1 ] بالصور الخيالية من القسم الثالث . حصول صور خيالى و
شرح
[ 1 ] . يكى از اعاظم « 1 » در حواشى اسفار فرموده است : همان طورى كه نفس ، در مقام تعقّل ، به عقل مجرد بالفعلى كه آن را از قوه به فعليت برساند محتاج است و صور معقولهء در نفس ، جهت فعليت نفس بشمار مىروند و قوه از آن جايى كه جهت عدمى است ، در مقام اتصاف به فعليات به مخرج بالفعل احتياج دارد كه عقل باشد قوهء خيال نيز به خيال منفصل كه نفس را در مقام ادراك متخيلات به فعليت برساند محتاج است . به عبارت ديگر در مرتبهء خيال مثال مطلق نسبت به نفس حكم عقلى كلى را دارد نسبت به نفس در مقام عقل هيولانى . و حكما در باب اثبات عقل مجرد مطلق خارج از مقام تعقل نفس گفتهاند : نفس ، در مقام عقل هيولانى ، فاقد معقولات و بالقوه واجد صور عقلى است و چون جهت قوه با فعليت ، در شىء واحد مجتمع نشوند ، بايد نفس به اتّكاى خزائن معقولات ، از مقام قوه به فعليت برسد و عقل بالفعل گردد . اين حكم در جهت سافل نفس كه جهت تخيل و موطن ادراكات جزئى نفس باشد ، بدون تفاوت جارى است . پس نفس ، در مقام تخيل ، به اتصال به مقام خيال و مثال مطلق محتاج است و به همين جهت فرمودهاند « إنّ فاعل الصور الخيالية كالصور العقلية أمر خارج عن النفس » . به همين لحاظ استاد ، دامت بركاته فاعليت نفس را نسبت به صور خيالى به مراحلى اختصاص دادهاند كه صور خيالى آن قدر در مشهد خيال متمكن شوند كه نفس ، ملكهء صور خيالى و خزينهء معانى جزئى شود . . . در اينجا نكتهاى بايد ذكر شود و آن از اين قرار است كه اگر صور خيالى مجرد باشند ، قيام حلولى به نفس ندارند - لما ذكرناه مفصّلا - و بايد از مقام باطن نفس افاضه شوند ، قهرا نفس متخيّله قابل نخواهد بود ، ناچار سمت فاعلى دارد . ولى فاعليت آن ضعيف است ، لذا صدر الحكماء و اتباع او فرمودهاند نفس ، در مقام ادراك صور خيالى در جميع مراحل به فاعل از قابل اشبه است . و ديگر آن كه نفس ناطقه بعد از نيل به مقام تعقل ، جهت تخيّل آن قوى مىشود و نفس ناطقه در اوايل ظهور و بروز ، از جهت مثال - يعنى موجود مثالى و فرد برزخى - تغذيه مىنمايد ، ولى بعد از نيل به مقام تعقّل ، خود ، بر عالم خيال مشرف مىشود و از وساطت فرد برزخى استغنا حاصل مىنمايد . و ديگر آن كه بين فاعليت نفس نسبت به صور به طور مطلق اعم از مقدارى و عقلى اين معنا كه صور مقدارى از براى نفس به نحو حصول كامل از براى ناقص و حصول شديد جهت ضعيف حاصل باشند منافاتى نيست .
و مما ذكرنا ظهر ما في هذا الكلام : « و الجواب عن الإشكال حينئذ أنّ الصور المقدارية حاصلة للنفس حصول
هامش
( 1 ) استادنا الاعظم في المعارف الالهيه سيد محمد حسين طباطبائى - أديمت ظلاله - ، اسفار اربعه ، طبع جديد تهران ، ج 3 ، ص 480 .