اين اتحاد ، در جايى متصور است كه شىء در ابتداى وجود ، ذات بالفعل متحصل نداشته باشد و ذات و وجدان ذاتى را فاقد باشد ، ولى در نهاد وى قوهء يافتن ذات ، متقرر باشد و ذات غير متحصل را به ذات متحصل و حقيقت مفقود خود را در تكاملات ذاتى به وسيله سرمايهء موهوبى كه همان استعداد وجدان ذات باشد ، از ناحيه جنبش و تحرك جبلّى ، بيابد .
قوه و ميل طبيعى جهت يافتن و به دست آوردن [ 1 ] حقيقت مفقود ، و استعداد
شرح
[ 1 ] . يافتن ذات مفقود به اعتبارى در صراط كامل انسانى است . و همهء كمالات ، در اين صراط - كه صراط عدل محمدى است - موجود است .سفر در خويشتن و از خويشتن كرد * كسى كو عارف والامقامست « 1 ».
به اعتبار اين كه در اصل عام وجود ، ما منه و ما فيه و ما إليه ، يك اصل است و رجوع اصل ، امكان ندارد مگر به اعراض از فرع و رفع تعيّن امكانى و از بين بردن غير و فناى وجود مجازى و از جمله وجود مجازى خود كه - وجودك ذنب لا يقاس به ذنب -تا نميرى نشوى زنده به دو ، كاين معمار * نكند كار در آن خانه ، كه ويرانه نكرد .در اين سير ، بايد به حول و قوهء او و به او و با او به طرف او رفت و به او نظر داشت و بس ، پس با چشم او فقط بايد او را ديد تا به كلى غير او نديد و سخن غير نشنيد تا به حق و حقيقت توحيد نايل آيد .من ز چشم تو به روى تو مدامم نگران * نظر آموختم از صحبت صاحب نظرانبه تو جوييم ترا ، غير نگنجد در سر * ما چنينيم و چنينند حكيمان جهان .
هامش
( 1 ) اين ابيات گويا از مرحوم حكيم دانا و عارف متأله آقا ميرزا على محمد اصفهانى است ، مرحوم آقا ميرزا على محمد از مردم كروند اصفهان بود كه با برادر خود مرحوم ميرزا صفا براى تحصيل به تهران آمدند و در مدرسه مرحوم حاج ابو الحسن معمار واقع در بازارچه نواب ساكن شدند . هر دو برادر به واسطهء استعداد ذاتى به مقام علمى رسيدند و هر دو از تلاميذ معروف حوزه درس آقا محمد رضا قمشهاى و آقا على حكيم و از فضلاى نامدار عصر خود بودند .
آقا ميرزا على محمد شعر خوب مىگفت و « حكيم » تخلّص مىكرد . ايشان به نجف اشرف مسافرت نمود و در آنجا به تدريس كتب عاليهء حكمت ، مثل اسفار و شفا و در عرفان ، كتاب شرح فصوص اشتغال جست ، او را تكفير كردند ناچار به تهران مراجعت كرد و مطلقا براى طلاب و ارباب عمامه درس نگفت با اين كه مدرس كمنظيرى بود و در مدرسه سياسى ، شرايع درس مىداد و در سال 1304 شمسى در مدرسه صدر كه محل سكونت او بود در همان حجرهاى كه استاد او مرحوم آقا محمد رضا تدريس مىكرد ، چشم از جهان فرو بست .
آقا ميرزا صفا معروف به حكيم كه به مشهد مقدس مشرّف و مجاور شد يكى از بهترين شاگردان حوزه درس آقا