[ و نفسى كه با بدن رابطه دارد ، و مراد از بدن ، بدن متحد با نفس است دنيا و آخرة ] بايد توجه داشت كه اتحاد ماده و صورت ، و تلبس جهت قوه به فعليت و فضيلت وجودى ، به معناى انضمام دو شىء حاصل بالفعل به يكديگر و تركيب دو امر جدا و بيگانه از يكديگر به حسب ذات و لحوق صناعى يكى به ديگرى نيست ، اين قسم از لحوق و انضمام ، امرى است غير طبيعى و در موجوداتى متصور است كه هر يك ، ذاتى منعزل از ديگرى داشته باشد و انضمام ، وصفى عرضى محسوب شود .
اما انضمام و لحوق صورت به ماده كه همان توارد صور بر مواد و استعدادات در نظام طبيعى وجود باشد ، عبارت است از تحول ماده به صورت و تكامل جهات قوه و استعداد به فعليت و كمال و تبدل ذاتى ناقص به كامل .
يعنى ترقى و استكمال حاصل در ماده و عروج معنوى ناقص به سوى كامل - كالجنين إذا صار طفلا و الطفل إذا صار شابّا - به اين معنا است كه ماده و طبيعت ، از مقام نقص بالذات متوجه كمال گردد و به واسطه تحولات ذاتى حاصل از حركت جوهرى و استكمالى ، درجه به درجه و مرتبه به مرتبه ، از عدم و نقص وجودى بالذات ، به تكامل ذاتى و جوهرى مراحل نقص را پشت سر گذاشته و به مقام فعليت و كمال ذاتى ، متصف شود ، هم اين تحول ، ذاتى است و قوهء تحول ، در نهاد و ذات شىء متحرك است و هم كمال وارد ، از سنخ كمالات ذاتى اولى شىء محسوب شود ، و شىء ، به حسب جوهر ذات ، از قوهء كمال ، به فعليت كمال برسد و خود را بيابد [ 1 ] .
شرح
[ 1 ] . چون انتقال و حركت در ذات شىء ، حركت جبلّى است و در قوس نزول ، تنزل ، ذاتى است ، شىء نازل به مقام ماده چون در جوهر و ذات خويش روان است ، خويش را در خويش پيدا مىكند ، و انسان متحرك و مسافر به مقصد ربوبى ، در خود سفر مىكند .