بسيطه است ، قبل از عروض تركيب ، مركبات در عالم ماده مسبوق الوجودند به بسايط و از طرفى جمعى از اهل تحقيق از جمله شيخ رئيس قائلند به بقاى صور عناصر در مركبات ، به اين معنا كه صور نارى و مايى و هوايى و ارضى در مواليد ثلاث - از معدن و نبات و حيوان - باقى و در حال حصول تركيب حقيقى ، اين صور ، متحصل و موجودند . و دليل شيخ بنا به تصريح او ، تدبيرات قرع و انبيق است كه به واسطهء آن ، هر مركب عنصرى از نبات و معدن را به بسايط اولى كه صورت عناصر اربعه باشد برمىگرداند و حس ، بهترين شاهد بر بقاى صور عنصرى است [ 1 ] .
بحث و تحقيق
برخى از محققان در طبيعيات و بعضى در كتب طبى و بهرى در مباحث امور عامه در اصل ماهيت و نحوهء وجود مزاج ، بحث كردهاند و در مقام تعريف آن گفتهاند :
« إنّ المزاج كيفية ملموسة من جنس أوائل الملموسات ، متوسطة بين الأربع الأول توسطامّا متشابهة الأجزاء ، حتى أنّها تكون بالقياس إلى الحرارة الشديدة برودة ، و بالقياس إلى البرودة الشديدة حرارة و بالقياس إلى اليبوسة رطوبة و بالقياس إلى الرطوبة يبوسة .
و أنّها في الجسم ذي المزاج بحيث يكون ما وجد منها في كل جزء من أجزائه
شرح
[ 1 ] . نگارندهء اين حروف در اين مسأله ، مفصل در حاشيه بر يكى از رسائل آخوند ملا صدرا بحث كرده است . آخوند ، در اين رساله كه مشتمل است بر جواب از چند سؤال فلسفى در ماهيت قوه و صورت و ماده و فعليت ، تحقيقات عاليهاى دارد . و حقير ، در مقام توضيح مشكلات مطالب آن به تفصيل بحث كرده است و در آنجا ذكر شد كه تدابير قرع و انبيق چه بسا ، سبب اعدادى جهت حصول صور عناصر در مواد اصلى شود و شيخ بايد اين احتمال را سد مىنمود تا از كلام خود ، نتيجه مىگرفت .