إلى الموادّ الخارجيّة المظلمة الذوات إلّا من جهة تعلّقها البدن الطبيعي و كلّ إضافة تحصل من هذه الجهة تكون وضعيّة مادّية لا إدراكية إشراقيّة ، فإطلاق الإضافة الإشراقيّة على ما ذهبنا إليه أحرى و أوفق . على أنّا قد أقمنا البرهان على أنّ الصورة المادية لا يمكن أن تكون مدركة بالذات ، و هذا ممّا يشبه أن يكون ممّا وقع فيه الخلاف بين معتبري الفلاسفة ، و لهذا ذكروا : إنّ كل إدراك إنّما يحصل بضرب من التجريد » .
بحث در مسأله ابصار و رؤيت يكى از موارد اختلاف بين دانشمندان و محققان قديم و جديد است . و اين كه آيا ادراك بصرى و رؤيت به چه حاصل مىشود و ملاك حصول علم در انسان از ناحيه ادراك بصرى و يا فعل و انفعال مادى حاصل در قوهء باصره و اعصاب مبدأ انتقال صورت بصرى در مواضع دماغى به چه كيفيت تحقق مىيابد تا آن همه اشكالات دفع شود ، از جمله مسائلى است كه دربارهء آن مختلف سخن گفتهاند . اين مسأله در بين اهل تحقيق نيز مورد توجه است كه ادراك ، غير احساس و فعل و انفعال طبيعى است . و فعل و انفعالات حاصل از طريق احساس و تأثير و تأثر در مواضع احساس ، مقدمهء ادراك و حصول علم به امر خارجى جزئى است . و صورت ادراكى ، بعد از حصول احساس و بعد
شرح
بالعرض و بالذات نيست بلكه طور وجودى او نحوهء وجود ادراكى است ، روى اين ميزان ، مقايسه نفس با حق اول به حسب علم اشراقى حاصل از حق نسبت به ممكنات در علم فعلى ، اصلا وجهى ندارد و اين كه از جانب شيخ اشراق ، اشكال ملا صدرا كه مادى ، فاقد ملاك حضور است را جواب گفته است كه مادى نسبت به مجردات مادى نيست ، تمام نيست ؛ چون حقايق مادى از جنس مضافات نيستند كه به اعتبارى مادى و به اعتبارى مجرد باشند . و اما جوابى كه در جواب اشكال ملا صدرا در مسأله حول داده است درست نيست ، چون ملا صدرا به شيخ اشراق اشكال كرده است :
اگر چنانچه مبصر ، شىء خارجى باشد ، بايد أحول ، دو صورت خارجى را ادراك نمايد . و جواب از اشكال به اين كه احول ، صورتى را در خارج و صورت دوم را در عالم مثال مىبيند ، خيلى از صواب دور است و اشكال ملا صدرا قابل دفع نيست . ر . ك : حواشى اسفار ، چاپ ط 1380 ه . ق ، علم النفس ، ج 1 ، ص 181 - 183 .