كه مراتب تنزلات وجود و معارج هستى ، دورى است و در تجلى تكرار محال است ، برزخى كه به آن ، برزخ متصل و مقيد و قوت خيال ، اطلاق شده است و صدر الحكماء آن را يكى از مقدمات معاد جسمانى قرار داده است ، قوه خيال و يا حقيقت انسان در مقام نفس جزئى حيوانى است كه نفس ، در اين مقام ، جوهر مجرد قائم به ذات خود است نه قوهء مادى و جسمانى نفس ، جهت ادراك صور جزئى و صور منتزع از مواد خارج از نشأت ادراك جزئى ماده ، هيولاى انسانى ، بعد از طى درجات نباتى وارد مقام حيوانى كه به آن نشأت جزئى انسانى نيز اطلاق شده است ، مىشود و بعد از طى درجات و استيفاى مراتب قوا و فروعات نفس حيوانى به مقام و موطن تجرد تام و مرتبهء عقلانى نزديك مىشود . بنابراين ، فطرت انسان بما هو انسان ، آخر فطرت حيوان بما هو حيوان است لاختلاف الفطر و النشآت
( فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْدِيلَ . . . )
.
بنابراين ، برزخ موجود بعد از دنيا ، برزخ صعودى است و برزخ حاصل از تنزلات وجودى ، برزخ قبل از دنياست كه از آن به جنت نزولى و از جنت بعد از نشأت دنيا كه حاصل از نتايج اعمال است ، به برزخ صعودى تعبير نمودهاند . و اين ، مسلم است كه مراتب تنزلات ، غير مراتب معارج است ، برزخ بعد از عالم دنيا ، از مراتب معارج و مثال قبل از دنيا ، از مراتب نزولات سيّال وجود است كه گه صعود نمايد گهى نزول .
* * * بين بدن مادى و دنيوى و بدن مثالى اخروى محشور در آخرت ، تباين وجود
شرح
جمعى احدى ختمى محمدى در ذات و اسما و صفات بر همهء مقامات و مراتب مقدم است . به اين لحاظ ، روح القدس حسنهاى از حسنات او و وجود منبسط ، تجلى حبى آن حقيقت كامل و ظهور اسما و صفات در مقام تعين ثانى به اعتبار اتحاد بين ظاهر و مظهر رشحهء وجودى اوست . و مقام احديت همان مقام او ادنى و مرتبهء واحديت ، مقام قاب قوسين خواجه است . و حقيقت ولويه ، در جميع مقامات ، عين آن حقيقت كلى الهى است . لذا شيخ اكبر از مقام علوى به : سرّ انبيا و سيد العالم و سرّه تعبير نمودهاند . و من لم يذق هذا المشهد ، لم يكن محمديّ المشرب و علويّ المذهب .