و به اعتبار بقا ، ابدى ؛ و صدر المحققين ملا صدراى شيرازى و اتباع او نفس را جرمانى الحدوث و جسمانى به اعتبار ابتداى وجود و طليعهء ظهور و به حسب مآل و بقا روحانى و مجرد مىدانند ، كلامى تمام نيست ؛ براى آن كه جمعى از دانشمندان دوران اسلامى روى شبهاتى كه براى آنها حاصل شده است و به حسب برخى از روايات ، روح را ازلى و قبل از تعلق به ابدان ، از موجودات ملكوتى واقع در صقع عالم امر و از مجردات امرى قاطن عالم عقل و انوار ساذجه و خلاصه آن كه روح را به اعتبار وجود تجردى ، متعدد به حسب افراد و متكثر نوعى مىدانند كه جهت تكامل و تعمير عالم دنيا از مقام قدم به مرتبهء حدوث ، متنزل شده است كه : « الأرواح جنود مجنّدة ما تعارف منها ائتلف و ما تناكر منها اختلف ، و إنّ اللّه خلق الأرواح قبل الأجساد بألفي عام » .
پيش از بناى مدرسه و دير و سومنات * ما بودهايم در اطوار كاينات .
شارح محقق حكمت اشراق ، محمود بن مسعود بن مصلح كازرونى معروف به علامه شيرازى - قدس اللّه روحه و كثر من عند اللّه فتوحه - گويد : « ذهب أفلاطون إلى قدم النفوس و هو الحق الذي لا يأتيه الباطل من بين يديه و لا من خلفه ؛ لقوله صلّى اللّه عليه و آله :
« الأرواح جنود مجنّدة فما تعارف منها ائتلف ، و ما تنافر منها اختلف » و قوله عليه السّلام :
« خلق اللّه الأرواح قبل الأجساد . . . » الخ [ 1 ] .
نفس ، به اعتبار وجود دنيوى و از جهت تعلق به ابدان و بنيهء مزاجى و هيكل
شرح
[ 1 ] . موجود قديم ازلى غير مسبوق به ماده و مدّت و مكان و زمان ، امكان ندارد از مقام منيع خود تنزل نمايد و معرض حدوث و تغيّر و انفعال گردد ؛ چه آن كه موجود ثابت محض ، محل تجدّد ارادات و سنوح حالات مختلفه واقع نشود . و ديگر آن كه تكثر فردى به فرض آن كه منحصرا از ناحيهء قابل و ماده ، حاصل نشود و از ناحيهء جهات متكثر موجود در فاعل نيز حاصل شود « 1 » ، ولى شك نداريم كه مجرد عقلانى صرف و محض ، تعدد قبول ننمايد و هر نوعى ، در فرد واحد منحصر خواهد بود .
هامش
( 1 ) ملا قطب شيرازى مدفون در تبريز يكى از اكابر حكما و از اعاظم متألهان در حكمت مشاء و اشراق و يكى از محققان اطبا در دوران اسلامى و از بزرگترين دانايان در علوم رياضى و هيئت و طبيعى و از متبحران در علوم نقلى بايد محسوب شود .