بدن موجود با نفس ؛ نه بدن موجود در برزخ . و نيز بدن معاد ، عين بدن موجود در عالم ماده است نه مثل آن كه قول به مثليت تمام نمىباشد .
ما ، از براى واضح شدن مسألهء معاد ، مبحث تناسخ را نيز به نحو اختصار عنوان نموده و بعد به بيان حقيقت معاد بنا بر مذهب اهل عرفان و تقرير مسلك حق در معاد و اثبات معاد جسمانى براى جميع نفوس بشرى مىپردازيم ؛ چه آن كه نفس ، هرگز به عقل مبدل نمىشود ، اضافهء به بدن ، از نفوس سلب نمىشود ، چه در مقام عروج الى السماء و چه در مقام حشر الى اللّه و ليكن بدن و نفس در هر نشئهاى از نشآت و مواطن وجودى ، حكم مخصوص به آن موطن و مرتبه را دارد . و شخص سالك مسلك تحقيق ، بايد در مقام تحقيق حقايق ، جهت فهم و ادراك هر مطلب و مسألهاى ، از طريق موصل به آن وارد شود تا دچار زلات و مضايق نگردد .
بيان معناى تناسخ و تحرير اقسام آن
تناسخ به يك معنا عبارت است از انتقال نفوس اهل شقاوت و منغمران در معصيت و منهمكان در دنيا بعد از موت به ابدان حيوانات به حسب افعال و اعمال صادر از اين نفوس به ملاحظهء وجوه مناسبت بين اخلاق و ملكات اهل شقاوت با نفوس حيوانى .
برخى از قدما معتقدند كه نفوس ناطقهء انسانى به مقام تجرد و انسلاخ از ابدان نمىرسند و ناچار دائما بين ابدان مترددند [ 1 ] .
شرح
[ 1 ] . فرق بين معاد و تناسخ آن است كه در معاد ، عود روح و تعلق آن به بدن در غير عالم ماده و دار حركات و متحركات است ، چون بنابر مسلك معاد بدن و روح در عالم آخرت محشورند نه در دنيا به اعتبار اختلاف نشآت . و فرق بيّن و واضح است بين دنيا و آخرت ، پس معاد عبارت است از حشر روح و بدن در آخرت ، ولى اختلاف بين قائلان به معاد در نحوهء تعلق روح به بدن و در كيفيت بدن در مقام حشر با روح است ، ولى اين ، مسلم است كه عود روح به بدن در عالم ماده و دنيا محقّق معاد نمىباشد . و محققان ، همه در اين باب اتفاق دارند كه تعلق روح به بدن يا عود ارواح به ابدان در آخرت ، معاد و