في نفسه أكمل فأمر لا يخفى ، و أمّا أنّه أشدّ إدراكا فأمر أيضا تعرفه بأدنى تأمّل و تذكّر لما سلف بيانه » .
مدرك ، هر چه قوى و صاحب سلطه و شوكت باشد ، وجود معلوم و مدرك ، تمامتر و كاملتر مشهود و معلوم مىگردد . و قهرا ادراك ، كاملتر و تمامتر مىباشد ، لذا نفس ، در مقام صميم ذات و به حسب مرتبهء عالى از وجود ، قدرتش كاملتر و سيطرهاش تمامتر و قهاريت آن قوىتر است . مقام دانى نفس و قواى نازل آن به حسب نحوهء ادراك ، ضعيف و كثيرى از مدركات آن ، مقهور عوامل خارج از نفس واقع مىشود ، چون سيطرهء نفس در اين مقام ، ضعيف و قدرت
شرح
عينى نگردد و به ادراك صور حقايق موجود در نظر وجود ، نايل نشود . اگر نفس ، جوهر مجرد بالفعل باشد ، مقام تحصل ذاتى آن همان است كه از ابتداى وجود به وى داده شده است . بنابراين از ناحيهء تكميل عقل نظرى و عملى بر قدرت ذاتى و جوهرى نفس ، چيزى افزوده نمىشود . و صور حاصل در نفس ، چشم عقلى و بصر معنوى نفس نمىشوند . و اصولا امكان ندارد عقل مجرد بالفعل به بدن تعلق گيرد و مدتها معطل الوجود و ممنوع از اظهار فعليات باشد . و نيز امكان ندارد صورت مجرد تام عقلانى به بدن خاص اضافه پيدا نمايد . و از مجموع عقل مجرد تام الوجود و بدن مادى صرف ، نوع طبيعى كامل الوجود صورت وقوع نپيوندد . و اصولا تركيب بين مجرد و مادى محال و ممتنع است . و بنابر مسلك تحقيق ، ادراكات - اعم از عقليات و خياليات - كمالات اوليهء نفسند و آنچه كه نفس را از قوه به فعليت مىرساند ، ادراك است . و انسان وقتى به كمال تام مىرسد كه به حسب قوت وجود و به اعتبارات مراتب ظهور و هستى ، بر عالم عقلانى محيط بر عوالم عقل و برزخ و ماده مشتمل باشد و به حسب تكميل عقل عملى ، علوم حاصل از نظر - كه جهت فعليت نفسند - به عيان تبديل شوند . و نفس ، به اعتبار فناى در احديت وجود و بقاى به اصل هستى حقيقى و تحصيل مقام صحو بعد از محو و تمكين بعد از تلوين و استيفاى جميع مراتب و مقامات و نيل به مراتب فتوح و تحصيل درجات و بعد از تحصيل مقام قرب نوافل به مقام قرب فرائض برسد . و بعد از آن كه حق ، سمع و بصر او بود ، او سمع و بصر و يد و قدرت حق گردد و با قيد به بدن و تقيد به عالم ماده ، قيامت خود را قائم ديده و لسانش به اين مقال ، مترنّم گردد :من همان دم كه وضو ساختم از چشمهء عشق * چهار تكبير زدم بر همهء آنچه كه هستنگارنده ، در مقام تحرير مبحث معاد به اسلوب اهل عرفان در اين مقام به تفصيل بحث خواهد نمود .