اوايل وجود مختلفند . و به حسب حشر و نشر و رجوع به حق جهت نيل به ثمرات اعمال و نتايج افعال ، افراد انسان انواع متباينهاند ، چه آن كه نفوس به صور اعمال و نيات متصوّر مىشوند . و از باب تجسم اعمال ، نفوس در مقام ظهور به صور اخروى ، صور ظاهر انسانى را در عالم ماده و دنيا مىگذارند و صور كامن در باطن نفوس آنان ، در آخرت ظاهر مىشود و نفس در مقام بعث و حشر و نشر به صور اعمال متصور و نتيجة آنچه كه در عالم دنيا در سراير وجود مخفى بود ، در آخرت ظهور پيدا مىكند .
روى اين ميزان ، حشر و نشر نفوس ، مختلف و متعدد است . و از آن جايى كه استعدادات موجود در ماده مختلف است ، نفوس به حسب نيل به درجات اخروى نيز مختلفند و موطن حشر و مشهد اعمال و افعال آنان تعددپذير است .
نهايت وجودى و غايت برخى از نفوس ، فناى فى الحق و بقاى به اوست . و اين مقام نيز داراى مراتب متعدد است كه نيل به اين درجات ، تابع استعدادات نفوس مىباشد [ 1 ] .
شرح
[ 1 ] . مثلا جميع كمّل از اوليا و انبيا به مقام فناى در مقام احديت وجود ، نايل مىشوند ، ولى اين مقام براى بعضى از انبيا بالأصاله و براى بعضى به تبع و جهت بعضى بالوراثه و برخى از انبيا به واسطه و برخى بدون واسطه به مقام جنت ذات و اصل مىشوند . و نيز واصلان به مقامات جنات صفات نيز به حسب مراتب وجود ، مختلف هستند . و كذلك كسانى كه به مقام عقل ، متصل مىشوند ، به اعتبار مراتب وجودى عقول از طوليه و عقول عرضيه از جهت شدت و ضعف وجودى داراى اختلافند و در يك رتبه واقع نشدهاند ، به همين مناسبت وارد شده است : « الطرق إلى اللّه بعدد نفوس الخلائق » و حق به اعتبار احاطهء قيوميه ، به همه حقايق ، محيط است . و احاطه و قرب او نسبت به همه يكسان است .
ولى موجودات به حسب قرب و بعد نسبت به منبع نور و معدن وجود اختلاف دارند . وجود هر چه از عالم دنيا و انغمار در ماده دور تر شود ، به مبدأ وجود نزديكتر است و هر چه كاملتر شود ، حجب موجود بين او و حق كمتر مىشود . و اقرب موجودات به حق در قوس نزولى ، عقل اول و صادر نخست است كه بدون وساطت موجودى ، حق را شهود مىنمايد و اقرب از او به حق ، حقيقت محمديه است در قوس صعودى ، به اعتبار فناى در حق و بقاى به او و حصول فناى مطلق و تام و