رساله در توحيد ومعاد « 1 » بسم اللّه الرحمن الرحيم ثنا وستايش بىحدّ مختصّ است به ذات مقدّس خداوند عالم ، كه افراد انسان را خلق فرمود وبراي هر يك از اعمال نيك وناپسند پاداش وكيفرى مقرّر داشت ، كه در سراى جاودانى وعالم قيامت ، به طور يقين ، به جزاى اعمال خود خواهند رسيد .
يكى از أمور مهمهاى كه لازم است تمام افراد به آن امر ، به برهان عقل واعلام شرع مقدّس ، متديّن وعقيدهمند باشند ( توحيد ) خداوند است ، كه ذات مقدّس پروردگار را بىنظير وخالق تمام موجودات بدانند ؛ زيرا غير از خداى تعالى كه هستى وى ذاتي است ، همگى موجودات وجودشان عرضى وغيرى است ، ومعلوم است كه هر ما بالعرضي بايد منتهى به ما بالذات شود وإلّا لازم آيد دور ، يا تسلسل ، واين هر دو به برهان ( ترسى ) وبرهان اوّل ( مسامته ) وساير براهين مذكوره در كتب حكما باطل است ؛ ولى ما در اثبات مطلب ، نيازى به ابطال دور وتسلسل نداريم وگوييم : اگر ما بالعرض منتهى به ما بالذات نشود ، لازم آيد وجود توابعى بدون متبوع ، واين معنى وجدانا باطل است ، وآن وجود بالذاتي كه تمامى موجودات عرضى وغيرى به آن منتهى مىشوند ، ذات مقدّس خداوند است كه عين حقيقت وجود وحيات است ؛ چنان چه در قرآن كريم است :
يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ
« 2 » اى مردم ! همگى شما نيازمند به خداييد وخداوند است كه بىنياز وستايش شده است .
پس از آن مىگوييم : مثل وجوداتى كه از مبدأ فيّاض به ماهيّات موجودات افاضه مىشود ،
هامش
( 1 ) . اين رساله در چاپهاى قبل به نام تفسير سورهء مباركهء« إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَةُ »ناميده شده بود ؛ چون مؤلف آن سوره را با ترجمهاش در آخر اين رساله نوشته بود .
( 2 ) . فاطر ( 35 ) آيهء 15 .