نهى خداى متعال ، بر خود سختگيرى و حتى از پارهاى مباحات نيز درگذرى و اين آخرين مقام زهد است براى عامه و نخستين مقام زهد براى مريد است .
و هو على ثلاث درجات :
الدرجة الاولى :
تجنّب القبائح لصون النفس ، و توفير الحسنات وصيانة الايمان .
درجهء اول آن است كه از امور زشت و قبيح دورى گزينى تا به اين وسيله نفس خويش را در امان دارى و كارهاى نيك را فراوان سازى و ايمان خود را مصون دارى .
اصل ورع محاسبه است . يعنى هميشه با خود در حساب باشى و لگام نفس را كشيده دارى و از دست رها نكنى و هرگز از آن غافل نشوى كه غفلت از نفس موجب افتادن در مهالك است .
نفست اژدرهاست او كى مرده است ؟ * از غم بىآلتى افسرده است « 1 »
چنانچه به فرمايش نبى اكرم صلّى اللّه عليه و إله مبارزه با دشمن خارجى جهاد اصغر و مبارزه با دشمن داخلى جهاد اكبر معرفى شده است .
. . . قيل يا رسول الله ما الجهاد الاكبر ؟ - قال الجهاد النفس . پرسيده شد يا رسول الله جهاد اكبر چيست ؟ فرمود : جهاد با نفس .
اى شهان كشتيم ما خصم برون * ماند خصمى زو بتر اندر درون
كشتن اين كار عقل و هوش نيست * شير باطن سخره خرگوش نيست « 2 »
قد رجعنا من جهاد الاصغريم * با نبى اندر جهاد اكبريم « 3 »
سهل شيرى دان كه صفها بشكند * شير آن است آن كه خود را بشكند « 4 »
لذا سالك بايد از هرگونه زشتى حذر كند ، چرا كه هر عمل قبيحى كه انجام دهد در باط ن به شكل صورتى مىشود كه اين صورت در عالم برزخ تجسم پيدا مىكند و هميشه با اوست و او را رها نمىكند و انسان نيز راه گريزى از آن ندارد . تجسم اعمالش به او نهيب مىزند كه من در دنيا دائما با تو بودم و تو فرار نكردى . حال كه صورت واقعى من
هامش
( 1 ) . مثنوى دفتر سوم ، بيت 1053 .
( 2 ) . مثنوى دفتر اول ، بيت 372 و 1374 .
( 3 ) . مثنوى دفتر اول ، بيت 1387 .
( 4 ) . مثنوى ، دفتر اول ، بيت 1389 .