تلمسانى اين عبارت خواجه را اينگونه بيان كرده : « و للخاصة خسّة ؛ خاصه متوسطان وادى سلوكاند و مقصود از خشيت ترس براين نكته است كه آنچه از قرب برايشان ايجاد شده ( به واسطهء عدم رعايت زهد ) خلوصش مكدر شود . چرا كه آنها در مقام خصوص هنوز از تمكن برخوردار نشدهاند و به تمكن نمىرسند ، مگر اينكه به مقام خاصة الخاص برسند . « 1 »
امام صادق عليه السّلام دربارهء زهد فرمودند :
الزهد مفتاح باب الاخرة و البرائة من النار و هو تركك كل شئ يشغلك عن الله من غير تأسف على فوتها
« 2 » . زهد كليد در بهشت و برائت از جهنم است و آن ترك كردن هرچيزى است كه آدمى را از حضرت بارى تعالى مشغول كند و دريغ نداشتن است بر از دست رفتن امور دنيوى .
حاصل آنكه حقيقت زهد ترك هر چيزى است كه آدمى را از خدا و از ياد او باز دارد .
مثل متاع دنيا و خواهشهاى آن ، خواه اندك باشد خواه بسيار ، خواه مال و خواه جاه و خواه . . . و كمال زهد ، زهد از دنيا و آخرت است .
طبق نظر خواجه زهد براى عوام موجب تقرب است . چرا كه ايشان به وسيلهء زهد به سوى خداوند تقرب مىجويند تا خداوند به آنان پاداش بخشد و براى مريد ضرورى و واجب است ، زيرا مريد دل به خدا بسته است و با يكى ساختن همت و رغبت خويش ، رو به خدا مىرود . پس بركندن دل از هرچيز جز خدا براى او ضرورى است .
مولا امير المومنين عليه السّلام زهد را چونى تعريف مىفرمايند :
الزهد كلمة بين كلمتين قال الله تعالى من القرآن « 3 » :
لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ .
« 4 » زهد به تمامى معنى كلمه در دو جلمه از قرآن است : در آنچه از دست مىدهيد تأسف نخوريد و از آنچه به دست مىآوريد شادمان نشويد .
حضرت مولى الموحدين در جايى ديگر مىفرمايد :
افضل الزهد اخفاء الزهد
« 5 » ؛ بالاترين زهد ، پنهانترين آن است .
هامش
( 1 ) . تلمسانى ، شرح منازل السائرين ، ص 140 .
( 2 ) . بحار الانوار ، ج 67 ، ص 315 .
( 3 ) . بحار الانوار ، ج 67 ، ص 37 .
( 4 ) . حديد / 23 .
( 5 ) نهج البلاغه ، حكمت 38 .