دار السلطنهء هرات در غايت معمورى و آبادانى بود و مدرسه و خانقاهى كه حضرت خاقان سعيد بنياد فرموده بود به اتمام پيوست و حسن تمام آن بلده را از طراوت و لطافت آن بقاع روى نمود . در اين مقام جواد خوشخرام قلم به دستيارى رقم چند در صفات دار السلطنهء هرات خواهد پيمود .
در صفت دار السلطنهء هرات
دار السلطنهء هرات بلدهاى است دلگشاتر از بوستان ارم و خطهاى جانفزاتر از گلستانهاى عالم . سوداى چون گيسوى ماهرويان دلاويز و معمورهاى چون چهرهء سيمبران طربانگيز . خواص دم عيسى در انفاس نسيمش مضمر و حيات آب خضر و نشاط بادهء جانپرور در صفات هوايش مخمّر . هواى جانفزايش در لطافت و اعتدال مايهبخش نسيم بهار . قصرهاى زرنگارش بر كنار آبهاى خوشگوار
جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ
« 53 » نعت عمارت دلپذيرش ،
إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ
« 54 » وصف طربخانههاى بىنظيرش
الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُها فِي الْبِلادِ
« 55 » مصر را از سوز فراق روى عزيزش جامه در نيل و نيل را از غيرت زلال او سنگ در قنديل .
بيت
از آب روى رود هرى بر جمال مصر * نيل كشيده را نبود رونق و بها
آبش خاك را در چشم كوثر فشانده و چشمهء حيوان در ظلمات حيرت نشانده و بلدان خراسان كه اشرف ممالك اقليم رابع تواند بود ، دار السلطنت هرات در آن قريب به مركز واقع است . چه طول هراقليم از مبدأ كه جزاير خالدات است
هامش
( 53 ) . سورة البقرة 25 .
( 54 ) . سورة الفجر 7 .
( 55 ) . ايضا 8 .