اسباب است به چند چيز ديگر اقدام شود بهتر است :
اولا - تأسيس مكاتب ابتدائيّه و اعداديّه و رشديّه و صرف همت و بذل توجه در حسن انتظام آنكه در تحت نظارت يك هيئت علميه مرتب و منظم بوده و در همه مدارس با پروغرام رفتار نمايند و معلمين مسلم با تدين ولو با جلب آن از طهران باشد از قبيل معلمين علم حساب و جغرافى و فيزيك و شيمى و طب بگمارند مقدم بر همه كارها است .
ثانيا - تأسيس يك مدرسه فلاحت و زراعت خيلى لازم است و ما مجبوريم كه در اين موقع قدرى اطاله كلام نمائيم اين است كه عرض مىشود :
مملكت ما مملكت زراعت است و ما جز خوراك و پاره جزئيات ديگر در باقى حوائج محتاج بخارجه هستيم و تا مملكت ما جزو ممالك تجارتى محسوب شود مدتها و سعيها و بذل مالها و تحصيلها لازم است و بعبارة اخرى همان اقدامات لازم است كه در مملكت ژاپون كردند و همان سعى لازم است كه پطر كبير كرد و ما فعلا از آن اقدامات با حالت حاليه كه هست يأس داريم ، آنچه فعلا براى ما لازم است سعى در تزئيد قواى زراعت و جهد در تحصيل معاش و تكثير مواد معنويه آنست كه خاك وطن براى ما حاضر كرده .
از همسايگان كه رقباى مملكت هستند و اهل وطن ما را مزدور خود قرار دادهاند اسباب را اينطور فراهم كردهاند كه دائما با مزخرفات صنايع خود وطن ما را خراب و ما را محتاج نان و آب نمايند ، توقع رعايت و حمايت كردن خبط فاحش است . اميد آنكه از خارجه كارخانه مىآريم و چنينوچنان ميكنيم از جملهء اميدهاى باطل است .
دول خارجه محال است بگذارند كارخانجات عمده كه مانع پيشرفت تجارى ايشان است در خاك وطن ما تأسيس شود .
بلى اسباب كارخانه و ماشين و ساير ادوات آن را كه مال التجاره است بما ميفروشند
مجموعه آثار قلمى ثقة الاسلام شهيد تبريزى ( فارسى ) — صفحة 209
مساهمون: ميرزا على تبريزى ( شهيد )
ص٢٠٩