( * * ) 1336 - 1338 / 1918 - 1920 سعيد عبد اللّه
1338 / 1920 برچيده شدن خانات
قدرت در خانات خيوه كه اساسا ايالت كهنتر خوارزم را دربرمىگرفت ، تا نيمه قرن دوازدهم / نوزدهم متنازع فيه بود و دو خانوادهء قدرتمند از چنگيزيان قزاق بر سر آن كشمكش داشتند . در 1176 / 1763 ، رئيس قبيله قنقرات از طوايف اوزبگ به نام محمد امين ايناق ( لقب قديمى ايناق كه به معناى مشاور امين [ سلطان ] بود ، به رؤساى قبايل داده مىشد ) رئيس همهء رؤساى قبايل محلى اوزبگ شد . وى به عنوان اتاليق خيوه ، تركمنهاى يمود را مطيع ساخت و حكمران واقعى شد و به عزل و نصب خانهاى پوشالى از چنگيزيان قزاق پرداخت . باوجوداين ، وى و پسرش عوض خود عنوان خانى بر خويشتن ننهادند ، اما التوزر بن عوض چندان خود را قدرتمند يافت كه خانهاى پوشالى چنگيزيان قزاق را بر كنار كند و خود را خان بخواند و سلسلهء جديد و نهايى خانهاى خيوه را بنيان نهاد . مانند دو خانات ديگر آسياى مركزى ، حكمرانان كه اتكاءشان به اوزبگها و ديگر قواى قبيلهاى و استفاده از قواى محافظان شخصى خود بود ، مستبدانهتر رفتار مىكردند . خانهاى خيوه براى مدتى توانستند قلمرو خود را در جنوب تا مرو بگسترانند . آنها پيوسته به سرزمينهاى ايرانى در شمال خراسان تاختند و در سمت شمال نيز تا دشتهاى قزاقستان رخنه كردند .
اما آنها كلا قدرت آن را نداشتند كه در مقابل فشارهاى روسيه ايستادگى كنند . در 1290 / 1873 ، يك لشكر روسى ، خيوه را با كمترين مقاومتى گرفت و معاهدهء صلحى با شرايط سخت بر خانات خيوه كه محدودهء آن فوقالعاده كاهش يافته بود تحميل شد .
روسها در امور داخلى خيوه مداخله نكردند ، اما خانها مقام و مرتبه مستقلى نداشتند و بيشتر از خانهاى بخارا در محاصره و تنگنا قرار گرفته بودند . آخرين خان خيوه ، سعيد عبد اللّه در آوريل 1920 خلع شد و « جمهورى تودهاى خيوه » جاى خانات خيوه را گرفت و اين جمهورى يك سال بعد به يك دولت بلشويكى مبدل شد .
كتابشناسى
- لين - پول ، 278 - 279 ؛ زامباور ، 275 - 276 ؛ البوم ، 64 .