در طول قرن دوازدهم / هيجدهم خاننشين اوزبك سومى ، علاوه بر خانات بخارا و خيوه كه در بالا ذكر كرديم ( بنگريد به شماره 155 ، 156 ) به وسيلهء رؤساى قبيلهء مينگ در فرغانه پديد آمد . ظهور خاندان فرمانرواى اين خانات را معمولا به شاهرخ اتاليق ( فت بين 1121 و 1133 / 1709 - 1721 ) نسبت مىدهند . پسر شاهرخ ، عبد الكريم بيگ در سال 1153 / 1740 شهر خوقند را بنيان نهاد كه بعدا پايتخت و مركز خانات خانوادهء او شد .
نوهاش ناربوتا تحت حكومت مينگ فرغانه را متحد ساخت ، ازينرو ، پسر و جانشين او عالم توانست عنوان خان بر خود نهد و سلسله خانهاى خوقند يا مينگ رسما با او آغاز شد . برادر و جانشين او ، محمد عمر از اين هم فراتر رفت و بر روى سكههاى خود دعوى امير المؤمنين كرد . سلسلهء مينگ نواحى وسيعى را تحت استيلاى خود درآورد . نخست تاشكند را كه اهميت سوق الجيشى و بازرگانى داشت در 1224 / 1809 گرفت ، سپس قلمرو خود را در سمت شمال به دشتهاى قزاقها و در آن سوى تينشان ( تيانشان ) به داخل تركستان شرقى بسط داد و در آنجا خانها عوارض گمركى از ناحيهء معروف به « شش شهر » را قبض كردند و داخل منطقه پامير شدند . به اين ترتيب ، خانات خوقند بزرگتر از خانات همتاى خود شد ، اما پرجمعيتتر نشد .
خاننشين خوقند نيز مانند خانات ديگر بر اثر مشاجرات قبيلهاى و دشمنىهاى داخلى ديگر متزلزل شد و حتى يك چند به تصرف خانهاى بخارا درآمد . خانات مينگ را توسعهطلبى روسيهء تزارى نيز تهديد مىكرد . در سال 1282 / 1865 ، روسها تاشكند را گرفتند و يك معاهدهء بازرگانى بر خوقند تحميل كردند و در آغاز سال بعد ، آن را به كلى برافگندند و سرزمينهاى تحت حكم آن را به عنوان ايالت فرغانه به فرماندارى كل تركستان ملحق كردند .
كتابشناسى
- لين - پول ، 280 ؛ زامباور ، 276 ؛ البوم ، 64 .
- دائرة المعارف اسلام ، ويرايش دوم ، « خوقند » ( و . بارتولد و ك . ا . باسورث ) .
- دانشنامهء ايرانى ، « آسياى مركزى بخش هفتم ، در قرن دوازدهم - سيزدهم / هيجدهم - نوزدهم » ، ( يورى برگل ) .
- ادوارد ا . الورث ، آسياى مركزى : صد و بيست سال حكومت روسيه ، چاپ سوم .