1339 / 1920 برافتادن خانات بخارا
منغيتهاى بخارا از ميان يك طايفه اوزبگ به همان نام برخاستند كه در دورهء طغاى تيموريان يا جانىها ( بنگريد به شمارهء 154 ) نفوذ و قدرت به هم رسانيده بودند . ازاينرو ، در اوايل قرن دوازدهم / هيجدهم خدايار بيگ منغيت اتاليق يا رئيس الوزراى ابو الفيض خان شد ، سپس پسرش محمد حكيم و نوادهاش محمد رحيم به همين مقام رسيدند . به زودى اين خانواده حكمرانان واقعى بخارا شدند ، هرچند تا پايان قرن دوازدهم / هيجدهم خانهاى پوشالىاى از جانيان را به حكومت برمىداشتند . شاه مراد به اين بازى خاتمه داد و خود به عنوان اميرى صاحب اقتدار به حكومت پرداخت و تمام باقيماندهء اعضاى اين سلسله از اين پس خويشتن را امير خواندند . اين دليل بر آن است كه خود را سلاطين اسلامى به معناى واقعى مىدانستند ، نه خانهاى سنت تركى دشتها و استپها .
البته بزرگترين حادثهء واحد تاريخ آسياى مركزى يا آسياى ميانه در طى قرن سيزدهم / نوزدهم دستاندازى و تخطى نظامى و ارضى روسيهء تزارى بدانجا بود .
روسها امير مظفر الدين را شكستى فاحش دادند و وى بخشى از سرزمين خود را از دست داد ، و در نتيجه استقلال خود را در باخت ( 1285 / 1868 ) . از آنپس ، خانات در محدودهء كوچكترى باقى ماند و روسها دخالت چندانى در امور داخلى نمىكردند . از اين رو ، اميران آن مستبد و بلهوس و طبقات دينىاش مانند پيش متعصب و جاهل باقى ماندند . اما در سپتامبر سال 1920 به حكومت اميران در آنجا پايان داده شد و « جمهورى تودهاى بخارا » پديد آمد و اين جمهورى اندكى بعد قهرا به يك جمهورى بلشويكى تبديل گرديد . آخرين حكمران آنجا ، عليم خان به كابل گريخت .
كتابشناسى
- لين - پول ، 276 - 277 ؛ زامباور ، 273 - 274 ؛ البوم ، 63 .
- دائرة المعارف اسلام ، ويرايش دوم ، « منغيتها » ، ( ى . برگل ) ، دانشنامهء ايرانى ، « آسياى مركزى ، بخش هفتم ، در قرن دوازدهم - سيزدهم / هيجدهم - نوزدهم » ، ( يورى برگل ) .
- Helene Carrer d'Encausse , Islam and the Russian Empire , with a list of the rulers at p . 193 .
- Edward A . Allworth , central Asia : 1300 years of Russian Dominance , 3 rd . ed .
Durham NC and London .