سرانجام به صورت حكمرانان محلى خراسان و ماوراء النهر درآمدند و سرزمينهاى غربى آنها به چنگ قدرتهاى رو به اعتلاى تركمانان ، قرهقوينلو و آققوينلو ( بنگريد به شمارهء 146 - 145 ) افتاد . ابتدا دو مملكت بزرگ در مغرب ايران و عراق و در خراسان و ماوراء النهر پديد آمد ، بعدا اين دو منطقه نخست به وسيلهء شاهرخ پسر تيمور متحد شد و سپس وى سلطهء خود را بر سرزمينهاى غربى نيز گسترانيد . سلطان ابو سعيد ، نوهء برادر شاهرخ ، در دورهء خود پادشاه قدرتمندى بود كه جز سلطان محمد فاتح ، سلطان عثمانى ، تالئى نداشت ، هرچند وى نتوانست جلو تاختوتاز اوزبكها را كه نابودكنندگان واقعى قدرت تيموريان بودند ، به اين سوى آمودريا بگيرد ( بنگريد به شماره 153 ) ، و لشكركشى او در 872 / 1468 به قصد كمك به تركمانان قرهقوينلو عليه قدرت رو به ترقى سركرده تركمانان آققوينلو ، يعنى اوزون حسن ، به اميد به دست آوردن مجدد مستملكات قبلى غربى تيموريان ، به مصيبت انجاميد .
تيموريان آخرين سلسلهء بزرگ اسلامى بودند كه از ميان طوايف ساكن دشتها و اسپتها برخاسته بودند . بعد از روزگار آنها ، با روى كار آمدن دولتهاى مقتدرى چون دولت عثمانى ، دولت صفوى و دولت مغولان هند كه همه سلاحهاى آتشين و ارتشهايى با تجهيزات فنى پيشرفته داشتند ، كفهء ترازو به زيان يورشهاى بزرگ سواران دشتهاى آسياى داخلى بر هم خورد و ماوراء النهر و تاريخ ايران دورهء تيمورى و اصولا قرن نهم / پانزدهم با مكتبهاى برجستهء ادبيات فارسى و تركى جغتايى ، معمارى ، نقاشى و كتابسازى ، يكى از باشكوهترين دورههاى فرهنگ و هنر اسلامى در سدههاى ميانه است كه شكوفايى واپسين آن در دربار حسين بن منصور بن بايقرا در هرات ، با شاعرانى چون جامى و امير عليشير نوايى و نقاشى چون بهزاد متجلى گشت .
كتابشناسى
- يوستى ، 472 - 475 ؛ لين - پول ، 265 - 268 ؛ زاخو ، 30 - 31 شمارهء 78 - 83 ؛ زامباور ، 269 - 270 و شجرهنامهء ت ؛ البوم ، 50 - 53 .
- ر . م . سيورى ، « كشمكش براى به دست آوردن تفوق بعد از مرگ تيمور در ايران » ، اسلام ، شمارهء چهل ( 1964 ) ، 35 - 54 .
- ه . ر . رويمر ، « تيمور در ايران » ، « جانشينان تيمور » ، در تاريخ ايران كمبريج ، جلد ششم ، 42 - 146 ، با شجرهنامهها در صفحهء 146 .