هم كه همواره از لحاظ فرهنگى و بازرگانى جزء سرزمينهاى جنوب ولگا محسوب مىشد شامل مىگشت . باتو اردوى ارزق را كه هستهء اردوى زرين بعدى شد در جنوب روسيه تأسيس كرد و پسر ارشد جوچى ، اوردا ، اردوى سفيد را در سيبريهء غربى بنيان گذاشت و اين دو اردو در قرن هشتم / چهاردهم با هم متحد شدند . در تاريخ متأخرترى از اين دو اردو ، خانات متعددى در روسيه و سيبريه پديد آمد ( بنگريد به شمارههاى 136 - 138 ) ، و در همان حال ، در قرن نهم / پانزدهم و دهم / شانزدهم اعقاب و اخلاف يكى ديگر از پسران جوچى به نام شيبان ، يعنى شيبانيان يا اوزبكان بر خوارزم و ماوراءالنهر دست يافتند و صاحب آنجا شدند . ( بنگريد به شماره 153 ) .
2 ) به دومين پسر چنگيز ، جغتاى ، سرزمينهاى آسياى مركزى تا شمال ماوراء النهر داده شد ، يعنى تقريبا سرزمينهايى كه قبلا در تصرف قراختاييان بود و بعد به مغولستان شهرت يافت و تا تركستان شرقى يا تركستان چين بعدى امتداد داشت . در دورهء حكمرانى اوگتاى خود ماوراء النهر نيز بر اينها افزوده شد . شاخهء غربى اعقاب چغتاى در ماوراء النهر ديرى نگذشت كه به حوزهء نفوذ دينى و فرهنگى اسلامى درآمد ، اما به زير سلطه تيمور لنگ رفت ؛ شاخهء شرقى اعقاب جغتاى كه قلمرو آنها سميرچاى ، حوضه رود ايلى و آن سوى كوههاى تيانشان در حوضه رود تاريم بود ، در برابر نفوذ اسلام مقاومت بيشترى نشان داد . اما شاخهء شرقى سرانجام به دين اسلام درآمد و به انتشار اسلام در تركستان شرقى كمك كرد و در آنجا تا اواخر قرن يازدهم / هفدهم حكومت داشت ( بنگريد به شمارهء 132 ) .
3 ) اوگتاى ، سومين پسر چنگيز كه در زمان حيات پدر ، پسر محبوب او بود پسر از مرگ پدر جانشين وى شد و اين امر در قوريلتاى سران مغول در 627 / 1229 تأييد گشت . اما پس از يك نسل ، خانى بزرگ به دست اولاد تولوى افتاد ، هرچند قيدو خان ، نوهء جغتاى سرزمينهاى خود را در پاميروتينشان همچنان حفظ كرد و جغتاييان او را به خانى قبول كردند و آنها تا وقتى كه قيدو در 703 / 1304 درگذشت ، دشمن قوبيلاى قاآن ، خان بزرگ خاندان تولوى باقى ماندند .
4 ) تولوى ، جوانترين پسر چنگيز به رسم سنتى دشتنشينان به عنوان اوتچگين « پاسدار قلب » ، قلب امپراتورى مغول ، يعنى مغولستان را به ارث برد . پسران او منكوقاآن ( منگ كه ) و قوبيلاى قاآن ، به عنوان خان بزرگ جانشين خانهاى بزرگ سلسلهء اوگتاى شدند ، اما تنها منكو ، قراقروم مركزى را كه به تازگى در مغولستان ساخته شده بود ، به عنوان پايتخت خود نگه داشت . مستملكات خانهاى بزرگ متصرفات چين را نيز شامل
سلسله هاى اسلامى جديد : راهنماى گاهشمارى و تبارشناسى ( فارسى ) — صفحة 469
مساهمون: كليفورد ادموند باسورث
ص٤٦٩