سلجوقيان و درآمدها و عايدىهاى آنها را در اين سرزمينها كه براى پرداختن مستمرى سپاهيانشان بدان احتياج داشتند ، محدود ساخت . اين اتابكان در تاريخ شرق نزديك اسلامى در اين دوره نقش مهمى ايفا كردند . اينان در اصل غلامان تركى بودند كه نخست به للهگرى و محافظت شاهزادگان سلجوقى كه به حكمرانى ايالتى گماشته مىشدند ، مىپرداختند . اما ديرى نگذشت كه در بسيارى از موارد قدرت زيادى براى خود به دست آوردند و سلسلههاى مستقلى را در ايالات تشكيل دادند ( بنگريد به اتابكان زنگى ، اتابكان سلغرى ، اتابكان ايلدگزى و اتابكان بورى ، بنگريد به شمارهء 92 و بعد از آن ) .
وارد شدن سلجوقيان و اتباع و پيروان چادرنشين و بيابانگرد آنها به دنياى اسلام فرايند عميقى از تغييرات اجتماعى ، اقتصادى و نژادى را در بخش شمالى خاورميانه ، يعنى منطقهء سرزمينهايى كه از افغانستان در شرق و سراسر ايران و كردستان تا آسياى صغير در مغرب گسترده بود ، آغاز نهاد . اين تغييرات تا حدى افزايش روستايىگرى و به طور محقق افزايش تركمآبى را دربرمىگرفت . در سرزمينهاى سلجوقيان عده زيادى تركان بيابانى چادرنشين وجود داشتند كه هرگز به زندگى اسكانيافته خوى نگرفتند و مخالف هرگونه انضباط و نظارت مركزى بويژه دادن ماليات بودند . مشكل جذب اين عناصر در نسج دولت هرگز براى سلاطين سلجوقى ميسر نشد و هنگامى كه در سلطنت سنجر تركان غز كه مدعى بودند منافع آنها مورد غفلت دستگاه مركزى حكومت قرار گرفته است ، شوريدند و سلطان سنجر را به اسارت گرفتند ، پايان مشئومى يافت . پس از مرگ سلطان سنجر كه اندك زمانى بعد از اسارت رخ داد ، خراسان براى هميشه از دست سلجوقيان بيرون رفت . آخرين سلطان سلجوقى در مغرب ، طغرل سوم ابن ارسلان بود كه سعى كرد خويشتن را از زير سلطهء اتابكان ايلدگزى بدر آورد ، امّا از راه نادانى وارد جنگ با تكش خوارزمشاه شد ( بنگريد به شمارهء 89 ، 3 ) و در 590 / 1194 به قتل رسيد . تنها در آسياى صغير سلسلهء سلجوقى موسوم به سلاجقهء روم كه پايتختشان در قونيه بود مدت يك قرن ديگر ، يا در همين حدود ، دوام آوردند ( بنگريد به شماره 107 ) .
كتابشناسى
- يوستى ، 452 - 453 ؛ لين - پول ، 149 - 154 ؛ زامباور ، 221 - 222 و جدول « ر » ؛ البوم ، 22 ، 37 - 38 .
- دائرة المعارف اسلام ، ويرايش دوم ، « كرمان ، تاريخ » ( ا . ك . س . لمبتن ) ، « سلجوقيان » قسمت
I - IV
. 1 . ( ك . ا . باسورث ) ، قسمت
VIII
، 1 . سكهشناسى ( ر . دارلى - دوران ) .