سرزمين و منطقهء دورافتاده كوهستانى ديلم واقع در گوشهء جنوبغربى درياى خزر در سالهاى آغازين قرن چهارم / دهم شمار عظيمى از مردمان خود را به عنوان سربازان مزدور براى خدمت به سپاهيان دستگاه خلافت و امارات ديگر مىفرستاد . زياريان از اسلاف يكى از سركردكان اين افواج مزدور ، يعنى مردآويج ابن زيار بودند كه نسب به شاهان قديم گيلان مىرسانيد . در قيام اسفار بن شيرويه ، يكى از سپهسالاران دولت سامانى ، مردآويج از فرصت استفاده كرد و بيشتر شمال ايران را به تصرف درآورد . ديرى نگذشت كه قلمرو قدرت او از جنوب تا اصفهان و همدان رسيد ، اما در سال 323 / 935 به دست سپاهيان مملوك ترك به قتل رسيد و دولت سپنجى او از هم پاشيد . تنها در ايالات شرقى درياى خزر برادرش وشمگير توانست با اطاعت از سامانيان حكومت خود را نگه دارد و در دهههاى بعد ، زياريان از نزديك درگير منازعهء سامانيان - بوييان بر سر استيلا يافتن بر شمال ايران بودند . با قابوس بن وشمگير سلسله زيارى شخصيتى بارز به دنياى شكوفندهء علوم اسلامى در خراسان و مشرق عرضه كرد ، و اين امر را تبعيد هفده ساله او به نيشابور در زمان اشغال سرزمينهاى او به وسيلهء آل بويه ، تسهيل كرد .
نكتهاى كه زياريان را از ديگر سلسلههاى ديلمى آن روزگار متمايز مىسازد ، پيروى آنها ، دستكم به صورت ظاهر ، از مذهب اهل سنت است نه از مذهب شيعه .
در اوايل قرن پنجم / يازدهم ، زياريان ناچار شدند اطاعت از قدرت جديد و پرتوان غزنوى را ( بنگريد به شمارهء 158 ) بپذيرند و دو خاندان از راه ازدواج ، متحدان يكديگر شوند . سلجوقيان مهاجم در 433 / 1041 در گرگان پديدار گشتند و سرزمينهاى ساحلى را به تصرف درآوردند ، امّا به نظر مىآيد كه زياريان در اوضاع و احوال نامعلومى به عنوان دستنشاندگان سلاجقه در منطقهء كوهستانى باقى ماندند . يكى از آخرين اميران زيارى ، كيكاوس ابن اسكندر به عنوان مؤلف يكى از نصيحتنامههاى معروف شاهان ، يعنى كتاب قابوسنامه كه به نام جدش اسمگذارى شده است ، شهرت به دست آورد . پسر كاوس ، گيلان شاه ، آخرين عضو شناختهشدهء اين خاندان است كه به حكومت رسيد .
وى را ظاهرا اسماعيليان نزارى كه قدرت خود را در ناحيه البرز گسترانيده بودند برافگندند ( بنگريد به شمارهء 101 ) و با سقوط او سلسلهء زياريان از صحنه تاريخ ناپديد شد .
كتابشناسى
- يوستى ، 44 ؛ لين - پول 136 - 137 ؛ زامباور ، 210 - 211 ؛ آلبوم ، 35 .
- دائرة المعارف اسلام ، ويرايش اوّل ، « زياريان » ( كلمان هوارت ) ؛ دائرة المعارف اسلام ، ويرايش