1290 / 1873 ابو بكر عتيق ( انيكونه ربه ) ابن محمد بلو
1294 / 1877 معاذ ( معاذو ، موياسا ) احمدو بن محمد بلو
1298 / 1881 عمر ( امرو ) بن على بابا
1308 / 1891 عبد الرحمن ( دانين كسكو ) بن ابو بكر عتيق
1320 / 1902 محمد طاهر اول ابن احمد عتيق
1321 / 1903 محمد طاهر دوم ابن على بابا
1322 / 1904 تسخير سوكوتو به دست بريتانيايىها
1333 / 1915 محمد ابن احمد عتيق ، ملقب به ماى توراره
1342 / 1924 محمد بن محمد بن احمد عتيق ، ملقب به تمبرى
1349 / 1930 حسن بن معاذ احمد
1357 - ؟ / 1938 - ؟ ابو بكر بن شهود بن معاذ احمد
از اواخر قرن دوازدهم / هجدهم موقعيت اسلام در افريقاى غربى با پيدا شدن جنبشهاى پيرايشگر جنگجو ، گاهى همراه با عناصر هزارهگرا در ميان فولانىها يا فولبههاى غرب سودان در منطقه فلات فوته جولان ، آنجا كه دو رود نيجر و سنگال سرچشمه مىگيرند ، تغيير كرد . جريان احياءگرى را توكولورهاى فوتهتورو به جنوب رود سنگال كشانيدند و در آنجا امامان مختلف يا المامىهاى طبقات دينى توكولور قدرت دنيوى خود را تا آمدن فرانسوىها در پايان قرن سيزدهم / نوزدهم استقرار بخشيدند . از رجال برجسته آنان مىتوان از حمدوبرى در مسينا واقع در نيجر عليا و حاج عمر بن سعيد تل در منطقهء نيجر عليا - سنگال عليا نام برد .
از گوبر در مملكت هوسا رهبرى دينى توكولور عثمان بن فودى ( فوديو ، دانشمند ، مرد روحانى ) برخاست و عليه كسانى كه آنها را مسلمانان سست [ اعتقاد ] مىخواند و اكثريت افريقاييان سياه پيرو انيميسم تبليغ به جهاد مىكرد و اين سستاعتقادان نيز در نظر او كسانى بودند كه با مشركان پيرامونشان از در سازش درآمده بودند . وى لقب قديمى « امير المؤمنين » را كه دلالت بر رهبرى دينى و سياسى در جامعهء اسلامى مىكرد بر خود نهاد . اين لقب كه به زبان هوسايى « سركين مسلمى » مىشد لقبى است كه هنوز اعقاب وى در سوكوتو بر خود مىنهند ( اينان به خلفا و نيز به پيروى از عثمان كه عنوان « امير المؤمنين » به خود داده بود ، به امير المؤمنين و سلطان نيز معروفند ) . عثمان با پيروان فولانى خود مقاومت ناهماهنگ بيشتر دولتهاى هوسا و رهبران فولانى منفرد را كه هر
سلسله هاى اسلامى جديد : راهنماى گاهشمارى و تبارشناسى ( فارسى ) — صفحة 257
مساهمون: كليفورد ادموند باسورث
ص٢٥٧