در پايان قرن هشتم / چهاردهم حكمرانان سيفى كانم ، بر اثر روى كار آمدن و تفوق يافتن طايفه رقيبى كه بولالا يا بلالى خوانده مىشد در كانم ، مجبور شده بودند كه به بورنو بروند . سيفىها اكنون در بورنو به وسيلهء على غاز سامان تازهاى يافتند و نگاز ارگامو ( قصر گومو ) را در غرب درياچه چاد پايتخت خود كردند و اين شهر تا 1811 پايتخت آنها باقى ماند . حكمرانان بورنو بعد از آن كانم را از نو گرفتند و قدرت خود را در سمت مغرب تا به كشور هوسا و در شمالغربى تا ائيرو در شمالشرقى عليه اقوام توبو گستردند . آنها در اواخر قرن دهم / شانزدهم به ارزش سلاحهاى آتشين در جنگ پى بردند و تفنگداران ترك استخدام كردند و دولت خود را آگاهانه بيشتر رنگ اسلامى دادند و در بعضى زمينهها احكام شريعت را به كار بستند . اما بورنو در طى دو قرن بعد زير فشار هوساها ؛ و طوارقهاى صحرا وضعى راكد يا رو به زوال پيدا كرد . در آغاز قرن سيزدهم / نوزدهم جهاد فولانىها ( بنگريد به شمارهء 61 ) تأثير معكوس در بورنو به جاى گذاشت ، به اين صورت كه مائىها ( حكمرانان ) به عنوان مسلمانان بىكفايت طرد شدند ، ازاينرو ، در 1224 / 1809 احمد بن على براى كمك به محمد امين كانمى متوسل شد تا وى را در جنگ عليه فولبه يارى دهد . دخالت محمد امين كانمى سبب تنزل مقام سيفىهاى بورنو به مرتبهء بيكارگان شد و بعد از 1262 / 1846 سلسلهء شيخهاى كانمبو يا شهوها كه در اصل از زمرهء علماى دينى بودند ، قدرت مشروع يافتند . رابح ، مهاجمى از وادى ، براى چند سالى بورنو را گرفت اما اندكى بعد از استرداد كانمبو در بورنو و استرداد سلطنت ديكوا بعد از مرگ رابح در 1318 / 1900 قلمرو او ميان قدرتهاى استعمارى بريتانيا ، آلمان و فرانسه تقسيم شد . شهوهاى بورنو و مائىهاى ديكوا هنوز هم به عنوان فرمانرواى مقتدر محلى در ايالت شمالشرقى جمهورى نيجريه فعلى باقى هستند . مركز ادارى اين ايالت ميدوگوروست .
هماهنگ ساختن كامل فهرست شاهان بورنو كه به وسيلهء محققان مختلف غربى ( آلمانى ، فرانسوى ، بريتانيايى اگر با به ارث در دههء 1850 آغاز كنيم ) فراهم آورده شده است ، از روى يادداشتهاى كاتبان دادگاهها در بورنو ، كار آسانى نيست با آنكه تا حد تحسينبرانگيزى در نام حكمرانان توافق وجود دارد ولى در مورد طول مدت فرمانروايى آنان چنين نيست . فهرست نام فرمانروايان و تاريخها به شرحى كه در بالا داده شده مبتنى بر منابعى مىباشد كه در كتابشناسى زير داده شده است ، با استفاده خاص از كتاب هاگبن و كرك - گرين و فهرست تطبيقى تاريخها و نامها كه كوهن تهيه كرده است .
سلسله هاى اسلامى جديد : راهنماى گاهشمارى و تبارشناسى ( فارسى ) — صفحة 254
مساهمون: كليفورد ادموند باسورث
ص٢٥٤