يك براى خويشتن امارتى تا فلات اوموا در شمال كامرون به وجود آورده بودند و اغلب عنوان امير يا لميدو اتخاذ كرده بودند ، در هم شكست .
اعقاب او كه سرآغازشان محمد بلو بود نظامى از ايالات تأسيس كردند كه به ناچار مبتنى بر نظام كهن ايالتى هوسا بود كه به تصرف خود درآورده بودند ، اما با مراكز قدرت جديدى چون سوكوتو يا سكواتو كه در سال 1224 / 1909 بنياد نهاده شد . مقبرهء عثمان اينك زيارتگاه مشهورى است در آنجاست . تحرك دينى اوليه جهاد به تدريج از ميان رفت و حكومت فولانى به صورت يك اقتصاد مبتنى بر بردهربايى علنى انحطاط پذيرفت و مايهء ويرانى و جمعيتزدايى و بدبختى بسيار شد . چون قدرت در دست حكمرانان محلى بود تنها مرجعيت دينى حكمرانان در سوكوتو به رسميت شناخته مىشد . قدرتهاى استعمارى بريتانيا ، فرانسه و آلمان در پايان قرن سيزدهم / نوزدهم مجتمعا بر سرزمينهاى هوسا دست انداختند و آن را ما بين خود تقسيم كردند . سپاهيان بريتانيايى بدون هيچگونه مقاومتى در 1322 / 1904 وارد سوكوتو شدند و آنجا از آن پس جزو كشور تحت الحمايهء نيجريه شمالى كه چهار سال پيش برپا شده بود ، گرديد .
تحت سياست جديد بريتانيا ، حكومت غير مستقيم سلسلهء سلطانها در سوكوتو ادامه يافت . يعنى ساختارهاى حكومتى نيجريه حفظ شد و تا دورهء جمهوريت فعلى دوام آورد . سوكوتو اينك پايتخت ادارى ايالات شمالغربى نيجريه است .
كتابشناسى
- دائرة المعارف اسلام ، ويرايش دوم ، « سوكوتو » ( د . م . لست ) ، « فولبه » ( ر . كاموين ) .
- جى . اسپنسر تريمينگام ، تاريخ اسلام در افريقاى غربى ، 160 - 207 .
- سى . جى . هاگبن و ا . اچ . م . كرك - گرين ، امارات نيجريه شمالى : بررسى مقدماتى از سنتهاى تاريخى آنها ، 367 - 417 با شجرهنامه در صفحه 414 .
- د . موراى لست ، خلافت سوكوتو ، لندن 1967 .
- ه . ا . س . جانستن ، امپراتورى فولانى سوكوتو ، لندن 1967 .
- جى . ف . ا . اجيايى و م . كرودر ( ويراستاران ) ، تاريخ افريقاى غربى ، ويرايش دوم ، جلد دوم ، فصل 3 ( ر . ا . ادليه ) .
- ه . مونتگمرى - مسينگبرد ( ويراستار ) ، خاندانهاى سلطنتى دنيا ، اثر بورك ، افريقا و خاورميانه ، 192 - 194 .