تونس در دورهء ضعف حكومت ، اين سستى آشكارتر شد . گاهى در تونس چند تن معارض مدعى تاج و تخت بودند و مدعيانى نيز در شهرهاى مختلف داشتند و در طى قرن هشتم / چهاردهم پايتخت حفصيان دوبار موقتا به دست مرينيان افتاد ( بنگريد به شمارهء 16 ) . در قرن نهم / پانزدهم در دورهء حكمرانان نيرومندى چون ابو فارس عبد العزيز ملقب به المتوكل و نوهاش ابو عمر عثمان سلسله حفصيان از نو قوت گرفت . اما در اوايل قرن دهم / شانزدهم ، با استقرار تركان در الجزيره و ديگر بندرها و ناتوانى حفصيان براى سركوب دزدان دريايى و جلوگيرى از غارتگرىهاى آنها در مديترانه غربى حملات انتقامجويانه مسيحيان را در پىآورد . تركان در 941 / 1535 تونس را گرفتند و حكمران حفصى را از آنجا بيرون كردند و وى تنها بعد از آنكه امپراتور شارل پنجم يك پادگان اسپانيايى در حلق الوادى ( لاگلتا ) بگماشت ، در همان سال به محل حكمرانى خود بازگشت . آخرين امراى حفصى با كمكى كه از اسپانيايىها براى مقابله با تركان دريافت مىداشتند وضعيتى پربيم و خطر داشتند . در 981 / 1573 دون خوان شاه اتريش تونس را گرفت ، اما در سال بعد سردار عثمانى سنان پاشا آن را از نو تسخير كرد و آخرين امير حفصى را به اسارت به استانبول برد .
تونس در دورهء حفصيان از رونق بازيافتهء عظيمى برخوردار بود . پيش از آنكه فعاليتهاى مخرب دريازنان بربر سبب گسيختن و تباهى روابط شود ، حفصيان معاهدات بازرگانى پرسودى با صقليهء زمان آنژوها و با ايتاليا و شهرهاى جنوب فرانسه و آراگون داشتند . اقتصاد و فرهنگ آن سرزمين نيز از هجوم پناهندگان مسلمان از اسپانيا ( از جمله اجداد مورخ معروف ابن خلدون ) سود فراوان برد . تونس يك مركز بزرگ هنرى و فكرى شد و اين حفصيان بودند كه در قرن هفتم / سيزدهم نظام مدرسهاى تعليم و تربيت را كه از قبل در سرزمينهاى شرقى و مركزى جهان اسلام رونق يافته بود ، به اين بخش از جهان اسلام آوردند .
كتابشناسى
- لين - پول ، 49 - 50 ، 52 - 53 ؛ زامباور ، 74 - 76 ؛ البوم ، 17 .
- دائرة المعارف اسلام ، ويرايش دوّم ، « حفصيان » ( ه ر . ادريس ) .
- R . Brunschvig , La Berberie Orientale sous les Hafsides des origines a la Fin du XV , Siecle , 2 vols , Paris 1940 - 7 , with genealogical tables at II , 446 .
- ه . و . هزارد ، تاريخ سكهشناختى شمال افريقا در دورهء اخير سدههاى ميانه ، 69 - 75 ، 159 - 181 ، 273 - 274 ، 284 .