و حتى در سالهاى آخر زندگانى كه از حيث بينايى در زحمت بود ، اگر خواندن خطى با عينك مقدور نبود ، از ذرهبين استفاده مىكرد و استفادهء متناوب از عينك و ذرهبين در نوشتن و خواندن كه بس دشوار و طاقتفرسا بود ، از اشتياق او به خواندن و نوشتن نمىكاست .
علاقهء او به اهل دانش و فضيلت نيز در معاشرتها ، بسيار مشهود بود ؛ به ديدار آنان مسرور مىشد و هميشه محضر او ، مجمع ادبا و فضلا بود . استاد حكمت ، در توسعهء معارف اسلامى ، سعى بليغ داشت . درسى كه در دانشگاه تدريس مىفرمود ، تاريخ اديان بود كه چندين جلد كتاب در اين رشته تأليف و ترجمه نمود و مهمترين تفسير عرفانى قرآن مجيد - يعنى تفسير كشف الاسرار خواجه عبد الله انصارى - را كه به چاپ نرسيده بود ، بازحمت فراوان چند ساله ، در ده مجلد به طبع رسانيد كه از مهمترين تفاسير قرآن كريم به شمار مىرود . كتاب امثال قرآن او نيز ، نمونهء ابتكارى از مطالعاتش بر كلام الهى است و كتاب تاريخ قرآن او كه متأسفانه به طبع نرسيد ، وسعت اطلاعات استاد را در علوم اسلامى نشان مىدهد .
حكمت علاوه بر نثر كه بسيار خوش و سنجيده و دلپذير مىنوشت ، در شعر نيز دست داشت و دو مجموعهء شعرى از او به نامهاى « سخن حكمت » و « كلمات طيبات » به طبع رسيده است .
ميراث مادى حكمت پس از نود سال زندگى كه بيش از 60 سال آن را مصدر خدمات بزرگ علمى و فرهنگى بود ، جز كتابخانهء شخصىاش نبود كه آن را در زمان حيات خويش ، بين مؤسسهء فرهنگى - كتابخانهء آستان قدس ، كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران و موزهء پاريس شيراز - تقسيم كرد و در شهريور ماه 1359 ، پس از چند ماه بيمارى و تحمل رنج ، به سراى جاويد شتافت و به جوار رحمت حق پيوست و پيكرش در مقبرهء خانوادگى - در حضرت عبد العظيم ( ع ) - مدفون گشت . روانش شاد و يادش گرامى باد .
در خاتمه ، نقل خاطرهاى از او را شايسته مىدانم كه روشنگر عقايد باطنى و مشى نيكوى آن مرحوم است :
چنين پيش آمد روزى با من مشورت كردند بر اينكه دو شغل به ايشان پيشنهاد شد ، يكى عضويت كابينه و ديگرى خارج از كابينه . كداميك را بپذيرند ؟ گفتم شنيدهام در زمانى كه شما وزير بهدارى بوديد و مرض و با در بعضى نقاط كشور بروز كرده بود ، آنكس را كه حالا نخست وزير است ، بالاجبار و تحت الحفظ به نقاط وباخيز اعزام داشتهايد . با اين حال چگونه مىخواهيد در كابينهء وى قبول عضويت كنيد ؟ ايشان گفتند : پس عقيدهء شما بر اين است كه شغل خارج را بپذيرم ؟
فارسنامه ناصرى ( فارسى ) — صفحة 2165
مساهمون: ميرزا حسن حسينى فسايى
ص٢١٦٥