جويندگان و حقيقت توبه در لغت « 1 » [ بازگشتن بود « 2 » ، و توبه اندر شرع « 3 » ] بازگشتن بود از نكوهيدهها باز آنچه پسنديده است از شرع و قال صلّى اللّه عليه و سلّم ندامت توبه است « 4 » .
[ و ] خداوندان اصول از اهل سنت گفتهاند شرط توبه تا درست آيد سه چيز است ، پشيمانى بر آنچه رفته باشد از مخالفت ، و دست به داشتن زلّت اندر حال ، و نيّت كردن كه نيز باز آن معصيت نگردد ، ازين اركان چاره نيست تا توبه درست آيد .
و اين گروه گفتند آنچ در خبرست كى پشيمانى توبه است يعنى معظمترين ركنى از وى پشيمانى است چنانك در خبر مىآيد الحجّ عرفة يعنى معظمترين عرفه است اى « 5 » ايستادن به عرفه [ نه آنك ركن نيست اندر حج جز ايستادن به عرفه و ليكن معظم اركان وقوف بود به عرفات . همچنين است قول او صلّى اللّه عليه و سلّم كه النّدم توبة توبه ندامت است ] « 6 » و از اهل تحقيق كس هست كه گويند ندامت كفايت بود اندر تحقيق اين ، زيرا كه آن دو ركن ديگر اندر وى بسته بود و اندر وى بازيابند و محال بود كه از آنچه گذشته بود بر پشيمانى بود و بر آن مصرّ بودن مانند او يا بر آن عزم بود كه نيز آن گناه كند « 7 » . اين معنى توبه است بر جهت تحديد و اجمال ، و امّا
هامش
( 1 ) - اصل : از گفت .
( 2 ) - متن عربى اضافه دارد : يقال تاب اذا رجع .
( 3 ) - آنچه در [ ] قرار دارد در « مب » نيست .
( 4 ) - مب : و رسول عليه السلام گفت كى پشيمانى توبه است .
( 5 ) - اصل : گفتهاند در خبر لفظ ندامت اينست كه ندامت توبه بود اما نص بر معظم ركن توبه بود چنانك حج عرفه بود يعنى از معظم اركان او عرفه است يعنى .
( 6 ) - مب : ندارد .
( 7 ) - متن عربى : فانه يستحيل تقدير ان يكون نادما على ما هو مصر على مثله او عازم على الاتيان بمثله . زيرا فرضى است محال كه بنده پشيمان باشد بر عملى كه بر مثل آن اصرار مىورزد يا عزم دارد كه مثل آن را بجا آورد . مب : نيز كامل نيست .