اظهارات دولت روسيه مىشود ، و الحق اين مسألهء محاربه كه فيما بين دولت علّيه و دولت روس ظهور كرده بود طورى حركت حكيمانه كردند كه همه دولتها « 1 » تصديق و تعريف كردند ، و حتى دولت علّيه از اين حركت قويهء بيطرفى ايستادن دولت علّيه ايران ممنون است ، و بلكه همين حركت را يك نوع مساعدت ميداند كه از جانب دولت علّيه ايران در حق دولت عثمانى بظهور آمد ، و ميدانم كه آن اوقات دولت روسيه در چه فكر بود و ساعت بساعت چه وعده به دولت علّيه ايران ميداد ، و ليكن ميگويم ظن مىشود كه انگليسها در نزد خودشان اين خيالات را كرده باشند .
تقاضاى دولت انگليس دربارهء عهدنامهء تجارتى جديد
جناب امين الملك جواب دادند كه مثلا يكى از تكليفهاى تازه اين است كه بايد دولت ايران با دولت انگليس مجددا عهدنامهء تجارتى ببندد ، و در آن قيد شود كه دولت انگليس در جميع ممالك ايران قونسول تعيين نمايد ، آيا اين چه خيال است كه هرساعت مىكنند ؟
جناب صدراعظم گفت فرمايش جناب ايلچى كبير صحيح است و ليكن در سمت اروپا توسيع عمل تجارت هميشه آمال دولتهاست ، بناء علّيه مشكل به نظر مىآيد كه اين تكليف انگليسها ، رد [ شود ] و تصديق نشود .
جناب امين الملك جواب دادند كه بلى الحق در هيأت دولت چيزى كه معتنا است اولين درجهاش توسيع تجارت و زراعت است كه احياء و قوام دولت با آنها است ، و ليكن هرچيزى را يك وسيله لازم است ، اولا دولت انگليس پنجاه سال متجاوز است كه عهدنامه با دولت ايران
هامش
( 1 ) - در اصل دولها .