فرموده به سمت شاگردهاى شيعه مذهب تشريف بردند ، اين شاگردها را در طرف راست واداشته بودند ، از دو نفر معلم كه در پهلوى شاگردها ايستاده بودند در باب ترقيات شاگردها اعليحضرت همايون سؤالات و فرمايشات فرمودند و در حالتى كه موزيك سلامتى شاه را مىزدند از درب رسمى به تالار معلمخانه كه با گل و سبزه و بيرقهاى رنگارنگ مزيّن شده بود وارد شدند ، اين تالار را كه به انواع رياحين صفا داده بودند ، خيلى خوشآيند بود ، اول آهنگ ايرانى را استماع فرموده بعد به اجازه همايون يك نفر از شاگردهاى مدرسه موسوم به يوسف بيك ولد محمد بيك نايب قونسولگرى ايران خطبه بليغى به زبان فارسى خواند و شاه اين خطبه را با همان ميل اصغا مىفرمودند و گاهى تبسم مىنمودند . بعد از تمام شدن خطبه اعليحضرت همايونى مكرر فرمودند به زبان فارسى بسيار خوب بسيار خوب ، بعد از آن دسته موزيكانچىها آهنگ ولادىمر را در نهايت خوبى نواختند ، از آنجا بندگان اقدس به تالار نقاشى تشريففرما شدند ، در اينجا يك آلبم « * » از تصويرهاى كار شاگردهاى مدرسه به حضور مبارك تقديم شد ، باز اعليحضرت همايونى آلبمها را قبول فرموده اظهار امتنان فرمودند و فرمودند كه اين معلمخانه در حيثيت نظم و موزيك و نقاشى شايستهء تمجيد است ، در بيرون معلمخانه دو دسته از شاگردها بطور دفيله از حضور مبارك گذشتند ، بعد از آن اعليحضرت همايون با ملتزمين ركاب به معلمخانهء دخترها موسوم به سنت نىنا [ رفتند ] در آنجا زن معاون رئيس قفقازيه شرميتپف با رئيس و معلمههاى معلمخانه منتظر مقدم مبارك بودند ، شاگردها را در حياط معلمخانه به ترتيب و نظم تمام گذارده بودند ، هنگام ورود اعليحضرت « * * » همايونى به معلمخانه دخترها همه سلامتى شاه را به زبان فرانسه به آهنگ خوش خواندند ، اين تصنيف را ميرزا رضا خان جنرال آجودان مخصوص درست كرده است . اعليحضرت همايونى از جلو دخترها به كتابخانه معلمخانه تشريف بردند و به كارهاى شاگردهاى معلمخانه و صنايع ايشان تماشا فرمودند . بعد از آن دو بالش كه در روى آنها دو نفر شاگردهاى معلمخانه گلدوزى كرده بودند به حضور مبارك تقديم نمودند ، اعليحضرت همايونى متمنى ترقى و سلامتى دخترهاى معلمخانه شده از آنجا تشريففرماى موزه گرديدند و با دقت تمام اوطاقهاى موزه را سياحت فرمودند و دو ساعت و ده دقيقه بعد از ظهر به دار الاماره مراجعت فرمودند و در ساعت شش و نيم فرنگى در شام رسمى حضور به هم رسانيدند و در ساعت هشت و نيم در تماشاخانه دولتى برتى با طرز رسمى تشريف بردند . تفصيلات شبانه را فردا مىنويسم .
[ پشت سند نوشته شده است ] : « ترجمه روزنامه قفقاز است ، دويم شهر شوال 1306 در ورشو سپرده شد » .
[ در حاشيه به تقرير ناصر الدين شاه و تحرير ديگرى اين عبارات نوشته شده است ] .
هامش
( * ) آلبوم .
( * * ) در اصل چنين آمده « اعليحضرت همايونى هنگام ورود معلمخانه دخترها . . . » .