به نژاد خودشان شباهت ندارند . يك نفر دهقان فقير « 1 » آسياى ميانه در تحت تأثير خوابى كه ديده بدون معطلى راه عربستان را پيش ميگيرد و گاهى تا حدود غربى امپراطورى ترك پيش ميرود و اگر فايدهاى هم نبرد ضررى هم نكرده است زيرا ميل كرده دنيا را ببيند و كوركورانه دنبال دل خود ميرود . از كلمهء دنيا مقصودم دنياى اوست كه از چين شروع مىشود و در منتها اليه ايالات عثمانى خاتمه مييابد اين گونه ولگردان قبول دارند كه در اروپا بسيار چيزهاى قشنگ پيدا مىشود ولى عقيده دارند كه آنجا بواسطهء سحر و افسون و ظاهرسازى شيطانى خراب شده است و اگر ريسمانى را هم هادى آنها قرار بدهند كه بوسيلهء آن راه خود را از نو پيدا كنند معذلك جرأت نخواهند كرد درين عمارت پيچدرپيچ ( لابيرنت ) خطرناك خود را به مهلكه بيندازند .
بوسيلهء تجربهء شخصى دريافتهام كه هرچه بيشتر انسان به قلب تركستان داخل بشود به اشخاص بيشترى برميخورد كه حاضرند به اين اقدامات مشكل و زيارتهاى خستهكننده اقدام نمايند . بطور متوسط حاجيهائى كه همه ساله از خيوه حركت ميكنند ده تا پانزده هزار نفرند و در بخارا سى تا چهل هزار نفر ميشوند . در صورتىكه در خقند و تاتارستان چين اين عدد به هفتاد و هشتاد هزار بالغ ميگردد . و اگر ميل مفرط ايرانيها را هم كه به زيارت اماكن مقدس مانند مشهد و كربلا و قم و مكه دارند طرف توجه قرار دهيم از اين تعصب زيادى كه هنوز در تمام آسيا نسبت
هامش
( 1 ) - اگر كلمهء فقير را ذكر ميكنم براى اين است كه اغنيا ندرتا بخستگى و ناملايمات زيارت تن درميدهند : ولى مىتوانند براى خود جانشين تعيين كنند زيرا هميشه اشخاصى يافت ميشوند كه بجاى آنها عهدهدار زيارت بشوند . به قدر لزوم وجوه در اختيار اين نمايندگان گذارده مىشود و آنها را روانهء مكه ميكنند و در آنجا ضمن خطابه نام موكل را بجاى نام خود كه وكيل هستند ذكر مىكنند ، ولى خودشان ثوابى نميبرند مگر آنكه پس از مرگ كلمهء حاجى را روى لوحهء سنگ قبرشان حك ميكنند .