پهن و فكين برجسته رو به من كرده مجددا گفت در جواب اين سؤال شما فقط مىتوان صاف و ساده گفت خير . گفتم پس چرا جنگ را تعقيب مىكنيد و اينقدر نفوس انسانى را به خاك هلاك ريخته و از صفحهء هستى محو مىكنيد ؟ [ گفت ] اين سؤال را از حريفان ما بپرسيد نه از من . آيا بايد بفهميم كه شما براى صلح حاضر هستيد ؟ اين در موقعى است كه ما ميل خود را به دول متفقه بقبولانيم و سعى ما اين است كه متفقين بدانند آلمان مغلوب نشده است و بفهمند كه آلمان و متحدينش با اين چيزها و بهطورى كه آنها تصور مىكردند مغلوب نخواهد شد . آلمان و متحدينش بايد به وسيلهء تضمينات وثائق لازمه آتيهء خود را تأمين كنند . آلمان و متحدينش بايد داراى همان امتيازات و حقوقى باشند كه ساير دول داراى آنها هستند و مثل سايرين در مساعى و منافع اقتصادى شركت داشته باشند . در اينجا مارشال بيانات خود را قطع كرده اظهار داشت كه من يك نفر سرباز هستم تكليف من جنگ كردن است . فرمان دادن است و حاضر كردن زمينه و موقع صلحجويى . اما وقوع صلح و شرايط آن خارج از وظيفهء من و مذاكرات اين كار به عهدهء سياسيون و نامداران مملكت است .
من نيز در اينجا از تعقيب موضوع اخير صرفنظر كرده و به مارشال اظهار داشتم آيا ميل داريد داخل مذاكره در جزئيات اوضاع نظامى و نتايج محاربات و فرونتهاى مختلفه بشويم ؟ هيندنبورگ در جواب گفت حوادث اخير رومانى تنها كافى است كه اوضاع نظامى طرفين را آشكار نمايد و شخص را به وضع نظامى طرفين در فرونتهاى جنگ مطلع كند . گفتم تصور مىكنيد جنرال سارايل با اين قشون مختلفى كه مركب از نژادهاى غير متجانس روسى ، انگليسى ، فرانسوى ، صربى ، ايطاليائى و نژاد سياه بتواند در فرونت سالونيك كار عمده از پيش ببرد ؟
مارشال جواب داد كه قشون سارايل از نقطهء نظر نظامى اهميت زيادى ندارد و نفع و ضررش نيز كم است . اگر اين فرونتهاى مهيب پرطول و عرض را تحت نظر قرار دهيد فرونت سالونيك و قشون سارايل بالنسبه با آنها ، مثل يك برجستگى كوچكى است .
سارايل در اين مدت كدام نتيجهء عملى را توانست تحصيل كند . آيا توانست راه ارتباط آلمان با عثمانى را قطع يا جدا تهديد كند ! آيا كوشش و مساعى وى مانع فتوحات ما در رومانى شد ، يا اثرى در جنگهاى روانى داشت . راجع به قشون و فرونت روسيه چه نظرى داريد ؟ اعلان آزادى و استقلال لهستان به توسط آلمان و اطريش از نقطهنظر جغرافيائى و تاريخى نتيجهء موفقيتهائى است كه ما در روسيه حاصل كردهايم . به علاوه نقشههاى جغرافيا نشان مىدهد كه در مشرق ما در كجا هستيم و روسها در كجا . گذشته از اين من با يك سؤال ديگرى جواب سؤال شما را مىدهم . روسها آيا توانستند رومانى
روزنامه خاطرات عين السلطنه ( فارسى ) — صفحة 4709
مساهمون: قهرمان ميرزا عين السلطنه
ص٤٧٠٩