مىكنند .
تذكار اين نكته بىموقع نيست كه احساسات جنگى هيئت نمايندگان تجار و اصناف صميمى و طبيعى بوده و ابدا ساختگى يا مصنوعى نبوده است . زيرا كه اكثر اعضاى هيئت متحدهء نمايندگان مبالغ گزاف طاقتشكنى به بانك استقراضى روس در طهران مقروض بودهاند و بانك هم يوميه به واسطهء مأمورين خويش به آنان فشار مىآورد و استهلاك يا اداى ديون را مطالبه مىنمود . بههمين جهت است كه هيئت از هر حيث منصفهء نمايندگان در اين موقع جنگ ايران را با روس مقتضى ديدند ، حتى جنگ فوق الذكر را يكى از وسايل مطلوبه شمرده [ اند ] كه آنها را از تحت فشار مأمورين و چنگال مقتدرانهء بانك استقراضى روس خلاص و نجات خواهد بخشيد ( آن وقتى هم كه تجار و اصناف در سفارت عثمانى نشسته و مشروطه دوم را مىخواستند بههمين دليل بود كه چند ماه از اداى دين و تنزيل آن طفره زده باشند ) .
همين اعتقاد كامل به خلاصى خويشتن و مناظر الوان اميدبخشى كه در آتيه در مقابل آنان جلوهگرى مىشد مهيج و محرك احساسات جنگى بوميهاى صلحطلب بازارهاى طهران گشت . همان مستوفى الممالك كه در جلسهء 26 نوامبر وزراء از طرف ملت ايران بر عليه اتفاق با دولتين سخن مىراند معلوم شد كه ابدا از معلومات و اطلاعات ديپلوماتها و سياسيون بهرهمند نشده و دوربينى و مآل انديشى كه يكى از شرايط مهمهء سياست است با هيچ يك به شامهء ديپلمات معزى اليه نرسيده و هر ديپلوماتى كه از داشتن شرايط مذكوره محروم باشد حقا و انصافا نمىتوان تصديق نامهء يك نفر سياسى ماهر و ديپلومات فعال را صاحب شود . عدم پيشبينى و مآلانديشى شخص مستوفى الممالك از اين نكته به خوبى معلوم مىشود كه بدون جهت اوراق گنجفهء خويش را به رقيب خود كه هم در بازى قمار ماهرتر و هم ورقهاى بهتر در دست دارد نشان مىدهد . غافل از اينكه همين بىاحتياطى و عدم پيشبينى وى فتح و غلبه را نصيب رقيب و طرف او خواهد كرد .
25 نوامبر - رئيس الوزراء در حكومت ايران خويشتن را طرفدار دولتين آلمان و عثمانى اعلام كرد ، فرداى همان روز طرف عصر در طهران شهرت پيدا كرد كه پانصد ژاندارم و يكهزار و دويست نفر مجاهد كه در آوه شكست خوردند و بهطرف گردنهء سلطان بلاغ عقب نشستند ، پس از جنگ و شكست فاحش ثانوى سلطان باغ را كه يكى از مواقع مستحكمه بود تخليه نموده با كمال بىترتيبى و بىنظمى بهطرف همدان فرار اختيار كردند . متعاقب اين خبر از قزوين اطلاع دادند كه فرماندهء ژاندارمها و مزدوران آلمانى و مجاهدين ماژر دماره سوئدى مبلغ يكصد و شصت هزار تومان وجوه و نقدينهء
روزنامه خاطرات عين السلطنه ( فارسى ) — صفحة 4437
مساهمون: قهرمان ميرزا عين السلطنه
ص٤٤٣٧