گروهى از طلاب اصفهانى با اعتقاد به ضرورت ايجاد تشكيلات در ترويج علوم و معارف ، امروز اعلام موجوديت كرد و اهداف خود را در مرامنامهاى در ده ماده اعلان كرد . 8
هامش
( 1 ) . اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى ، پ 20 ، صص 23 و 23 .
( 2 ) . نوروز خان قوجه بيگلو فرزند سردار بيگ قوجابيگلو كه پس از پدرش رئيس قوجابيگلوهاى مغان ( اردبيل ) شد . وى همانند سردار بيگ از رؤساى قدرتمند طوايف شاهسون در اردبيل به شمار مىآمد كه در برخى مواقع ، حتى پس از آنكه مراتع ميان طايفهها تقسيم شد به قشلاقهاى طوايف ضعيفتر هجوم برده ، آنها را تصرف مىكرد . از جمله او رعاياى خود را از اجارود و خروسلو به سوى شمال حركت داد و قشلاقهاى طوايف پيرايواتلو ، عربلو ، جعفرلو و اجيرلو را به تصرف درآورد . او در زمانى هم كه با قواى دولتى به فرماندهى يپرم خان ارمنى ( 1327 ق ) براى قلعوقمع شاهسونها به اردبيل حملهور شدند و با طايفه قوجابيگلو در اوايل 1327 ق / 1288 ش جنگيده و عده زيادى از آنان را كشتند در آزادى به سر مىبرد . اما چند سال بعد ( 1299 ش / 1920 م ) كه قواى شوروى به بهانه حملات گاهوناگاه دستههاى شاهسون به داخل مرزها و قواى آنها ، به تدارك تهاجم به آذربايجان پرداختند و تا مرز آستارا هم آمدند طوايف تابع نوروز خان كه البته از سوى فراريان مساواتى حكومت قفقاز پشتيبانى مىشد با آنان جنگيدند و قواى شوروى را شكست دادند . او در بهمن و اسفند 1301 كه قواى دولتى ايران عملياتى را بر ضد طوايف حاجى خوجالو ، پلاتلو ، آلارلو ، قوجابيگلو و ديگر طوايف شاهسون آغاز كردند ، همچون چند تن ديگر از رؤساى آن طوايف تسليم قواى دولتى شد . ( تاپر ، تاريخ سياسى اجتماعى شاهسونهاى مغان ، صص 264 ، 301 و 314 و 324 ) .
( 3 ) . اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى ، پ 1 ، ص 102 .
( 4 ) . يازتپه دهى است از بخش سرخس شهرستان مشهد و در 12 كيلومترى شمال باخترى سرخس كه محصولش غلات و بنشن و شغل مردم آن كشاورزى ، مالدارى ، قاليچه و جوالبافى است .
( 5 ) . اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى ، پ 10 ، ص 12 .
( 6 ) . همان ، پ 10 ، ص 11 .
( 7 ) . عاقلى ، روزشمار تاريخ ايران ، ج 1 ، ص 176 . ميرزا عبد الحسين خان همان عبد الحسين هژير است كه بعدها به مقامات بالا ارتقاء يافت . چندى نخستوزير و وزير دربار بود كه در سمت اخير در مدرسه عالى سپهسالار هدف گلوله قرار گرفت .
[ تصوير ] عبد الحسين هژير
روزنامه پيكان در تهران به مديريت و صاحبامتيازى محمد وثوق همايون تأسيس و شماره اول آن در چهار صفحه به قطع بزرگ در چاپخانه روشنايى و در 11 اسفند 1301 چاپ و منتشر شد . اين روزنامه در ابتدا هفتهاى دو بار ( يكشنبه و پنجشنبه ) چاپ مىشد اما از شماره 12 ، سال اول به بعد هفتهاى سه شماره منتشر گرديد . پيكان از لحاظ مرام و مسلك طرفدار اكثريت مجلس شوراى ملى و مخالف اقليت آن و از دشمنان سرسخت سيد ضياء الدين طباطبايى بود ( صدرهاشمى ، تاريخ جرايد و مجلات ايران ، ج 2 ، ص 91 ) .
( 8 ) . اسناد روحانيت و مجلس ، ج 2 ، صص 205 و 206 . « بسم اللّه تعالى شأنه - مرامنامه هيأت علميه طلاب اصفهان دام افضالهم - ماده 1 . ترويج علوم و معارف حقه . 2 . تشويق محصلين و تنظيمات امور آنها از تمام جهات . 3 .
حفظ حوزه اسلاميه از تعرضات اجانب و مساعدت در اجراى قواعد مسلمهء اسلاميه . 4 . احياء مدارس و معابد مسلمين و ساير آثار و ابنيهء عتيقه اسلاميه . 5 . تأسيس شعب در بلاد اسلاميه و مساعدت با محصلين آن بلاد . 6 . تقويت از قوانين مشروعه دولت . 7 . تأسيس كتابخانه عمومى كه محتوى كتب ديانتى و اخلاقى و ادبى و تاريخى بوده باشد با مساعدت اداره محترم معارف . 8 . تشكيل مجلس علمى براى اشاعه احكام و بيان اصول عقايد حقه و دفع شبهات از ارباب مذاهب باطله و طبع و نشر مجلات ديانتى . 9 . تصفيه افكار عمومى و ابطال اصول مذمومه تشخصات ، الا آن تشخصاتى كه اسلام اجازه مىدهد از قبيل علم و فضل و تقوى و غيره . 10 . احقاق حقوق حقه و طرفدار عدالت و معاونت با مظلومين . » ( همان ، ص 206 )