كند . در نتيجه اين اعتماد در 22 مهر 1300 احمد شاه با احضار رتشتين ، ميرزا رضا بصير الدوله را كه از دوستان و ملازمان محرم خود مىدانست ، رسما بهعنوان رابط خود و وزير مختار معرفى كرد تا پيامهاى محرمانه آن دو را ردوبدل كند . اين مهم برقرار بود تا اينكه احمد شاه در 27 دى 1300 راهى سفر فرنگ ( اروپا ) شد . پس از آن رتشتين به روسيه فراخوانده شد و شومياتسكى در 8 ارديبهشت 1301 بهعنوان كاردار سفارت به تهران وارد شد و در نهايت در 17 تير همان سال بهعنوان وزير مختار شوروى به احمد شاه معرفى شد . شومياتسكى اگرچه نتوانست همچون رتشتين اعتماد احمد شاه را جلب كند اما روابط محرمانه او با احمد شاه به وساطت بصير الدوله از 4 بهمن 1301 آغاز و تا 29 مهر 1302 ادامه داشت . رضا بصير الدوله هروى يادداشتهاى خود از اين ديدارها و مذاكرات محرمانه را در دفترچهاى نگه داشته بود كه نزد دامادش عيسى صديق نگهدارى مىشد . اين يادداشتها بعدها تحت عنوان « دو سال روابط محرمانه احمد شاه و سفارت شوروى » به كوشش مجيد تفرشى چاپ و منتشر گرديد . ميرزا رضا بصير الدوله هروى در 1337 ش در سن 82 سالگى درگذشت . حاصل دو ازدواج او پنج فرزند ( سه دختر و دو پسر ) است ( هروى بصير الدوله ، دو سال روابط محرمانه احمد شاه و سفارت شوروى ، صص 32 - 7 ) .
هامش
( 3 ) . همو ، ص 69 . انتخاب نماينده ويژه از سوى احمد شاه براى مذاكره با وزير مختار روسيه شوروى ، شومياتسكى ، آن هم به فاصله يك روز پيش از استعفاى قوام السلطنه و آغاز مذاكرات پس از سقوط كابينه ، نمايانگر اين موضوع است كه يكى از علل اصلى بركنارى قوام السلطنه ، حاكم شدن روابط تيره بر فضاى مناسبات ايران و روسيه بوده است . با اينكه شومياتسكى در نخستين ديدار خود با نماينده ويژه احمد شاه ، بصير الدوله ، اظهار مىكند « چون ميل اعلى حضرت همايونى اين بوده كه با كابينه قوام السلطنه مخالفتى نشود ، من هم قبول نمودم و حالا خود كابينه از ميان رفت » اما نمىتوان خرسندى روسيه را از بركنارى دولت قوام السلطنه ناديده گرفت . بهطورى كه شومياتسكى مىگويد « پس از آنكه آقاى مستوفى الممالك كابينه خودش را معرفى نمود مشغول مذاكره روابط تجارتى بين دولت روسيه و ايران خواهم شد . » رفتار سياسى - تجارى روسيه در تمام مدت دولت قوام السلطنه سيرى به سوى تيرگى داشت . اگر واكنشهاى روسيه شوروى را در قبال مذاكرات ايران و امريكا درباره امتياز نفت شمال ، محدوديتهاى تجارى در مرزهاى شمالى براى بازرگانان ايرانى ، بالا بردن تعرفههاى گمركى ، اخلال در مذاكرات مرزى استرآباد ، مقالات جرايد طرفدار سياستهاى روسيه شوروى عليه دولت پىگيرى شود و در نهايت قطع مذاكرات تجارى كه همانا معلق ماندن مهمترين گلوگاه تجارى ايران در مرزهاى شمالى بود در نظر گرفته شود ، روشن مىشود كه عملكرد كابينه قوام السلطنه با آنچه كه سياست خارجى شوروى براى همسايه جنوبى خود ( ايران ) تعريف كرده بود منافات داشت . و از آنجا كه عملكرد دولت قوام با انگليس به نحوى نبود كه حسادت روسيه را برانگيزد ، بلكه برعكس ، در اين دوره احساسات ضد انگليسى در كشور رشد چشمگيرى داشت ، تقابل ، نارضايتى و حتى تضييقات پديد آمده از طرف شوروى نسبت به ايران را پيش از همه بايد در ورود اقتصادى دولت وقت امريكا به ايران دانست .
( 4 ) . اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى ، پ 3 ، ص 79 .
( 5 ) . همان ، پ 18 ، ص 9 .
( 6 ) . همان ، پ 16 ، صص 42 و 43 . اين نامه ، محرمانه به وزارت جنگ ارسال شد .
( 7 ) . همان ، پ 3 ، ص 35 .
( 8 ) . اسناد وزارت امور خارجه ، 12 - 37 - 1 / 45 - 1301 .
( 9 ) . همان ، 2 - 2 - 14 - 1301 .
( 10 ) . روزنامه اتحاد ، شم 287 ، ص 2 .
( 11 ) . روزنامه ايران ، شم 1305 ، ص 2 .
( 12 ) . همانجا .
( 13 ) . همانجا .
( 14 ) . اسناد وزارت امور خارجه ، 23 - 23 - 32 - 1301 .
( 15 ) . همان ، 7 - 15 - 3 - 1301 .