پرداخت بدهى خود به بانك شدهاند ، مانند ارباب بهمن 7 كه بيش از يكصد هزار تومان قرض دارد ؛ يا سيد مهدى مهنا و . . .
ممتاز الملك در نامهاى كه به قوام السلطنه رياست وزراء نوشت و اين موارد را توضيح داد ، درخواست كرد كه او هم در اين راه بانك را كمك كند . 8
* مواجببگيران قاتل
امشب چند نفر از تركمنهايى كه به استخدام فصلى درآمده بودند و از دولت مواجب مىگرفتند پس از دريافت هشت تومان براى هر نفر شامل حقوق پانزده روز خود پس از خروج از استرآباد به شهر باز مىگردند و يك آژان نگهبان بازارچه سرچشمه را كشته تفنگ او را مىبرند . 9
* گيلان از نگاه انگليس
سرهنگ دوم ساندرز وابسته نظامى سفارت انگليس پس از مأموريت اخير خود به گيلان و نيز بررسى وجود يا نبود نشانههايى از قصد روسها براى پياده كردن نيرو در آن منطقه ، اوضاع ارتش ايران در گيلان و ميزان توان او در برابر تهاجم روسها و تبليغات بلشويكى موجود در گيلان ، نوشت كه ريشه مفاسد سياسى منطقه والى روسوفيل گيلان نير السلطان است . او گوش به فرمان آپرسوف كنسول روسيه در رشت است .
تبليغات روسها به دليل انتقال دفتر مركزى ونشترك به رشت فزونى يافته ؛ فرخى سردبير توقيف شده طوفان هم در جهت تبليغات فعال است .
شايعه تهاجم روسها به گيلان در منطقه جدى گرفته شده و تجار مايل هستند اموال خود را از بانك شاهنشاهى بيرون كشيده به جاى امنى ببرند . ساندرز يادآور شد كه ايران نيروى قابل توجهى براى مقابله با تهاجم احتمالى روسها ندارد .
تجارت راكد است و از نظر روسها علت آن تسلط انگليس بر بازرگانان و سنگاندازى آنها در مسير مذاكرات تجارى ميان ايران و روس است . ساندرز ديدگاه خود را نسبت به گيلان چنين پايان مىدهد كه كليد حل مشكلات تغيير والى گيلان است . 10
علت اصلى مأموريت ساندرز به گيلان رسيدن اين خبر از باكو بود كه اگر نتايج كنفرانس لوزان باب طبع روسيه نباشد ، روسيه از خاك ايران براى حمايت از تركها در عراق نيرو اعزام خواهد كرد . 11
[ تصوير ]
هامش
( 1 ) . روزنامه ايران ، شم 1285 ، ص 2 .
( 2 ) . اسناد وزارت امور خارجه ، 32 - 1 - 51 - 1301 .
( 3 ) . سازمان اسناد ملى ايران ، سند شم 293003756 ، آرشيو 722 ع 5 ب آ ا ، شم ميكروفيلم 00260040 .
( 4 ) . اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى ، پ 3 ، صص 117 و 118 .
( 5 ) . همان ، پ 3 ، ص 116 .
( 6 ) . همان ، پ 6 ، ص 59 .
( 7 ) . ارباب بهمن كه در منابع از او ارباب بهمن بهرام هم ياد شده از تاجران و بازرگانان زرتشتى در ايران بود كه در دوره آخر حكومت قاجارها و اوايل حكومت رضا شاه پهلوى در ايران مشغول فعاليتهاى بازرگانى بود . از آنچه از منابع به دست مىآيد او در 1287 ش با تأسيس ادارهاى مسئوليت تعمير و تعويض تيرهاى خطوط تلفن را برعهده داشت . در كنار آن مسئوليت حمل محمولات پستى بين قزوين و ساوجبلاغ و تهران را با استفاده از گاريهايى كه در ادارهاش داشت برعهده گرفته بود . در كتاب اسنادى از زرتشتيان معاصر علاوهبر مسئوليتهاى پيش گفته ، مسئوليت تعمير راه شوسه تهران ، قزوين و انزلى كه به دولت روسيه تعلق داشت نيز به او نسبت داده شده است . ارباب بهمن بهرام در جابهجا كردن مال التجاره تجار زرتشتى يا اموال زرتشتيان مبالغ كمترى از آنان دريافت مىكرده است . ارباب بهمن بهرام همچنين از اعضاى انجمن زرتشتيان به شمار مىرفت و در اوايل ارديبهشت 1302 در جريان انتخابات انجمن مركزى براى نظارت بر انتخاب يك نفر نماينده زرتشتيان براى دوره پنجم مجلس شوراى ملى ، او در زمرهء اعضاء انجمن و نيز يكى از نامزدهاى نمايندگى مجلس شوراى ملى بود كه رأى نياورد . او با خزانهدارى كل ايران قراردادهايى مىبست كه اسناد مربوط به آن در كتاب اسنادى از زرتشتيان معاصر آمده است . ( امينى ، اسنادى از زرتشتيان معاصر ايران ( 1258 - 1338 ش ) ، صص 593 - 587 ) .
( 8 ) . اسنادى از اختلافات و دعاوى . . . ، صص 47 و 48 .
( 9 ) . مقصودلو ، مخابرات استرآباد . . . ، ج 2 ، ص 845 .
( 10 ) .FO E 1713 / 1713 / 34 .( 11 ) .FO E 1714 / 69 / 34 .