هامش
( 1 ) . روزنامه ايران ، شم 1268 ، صص 1 و 2 .
( 2 ) . روزنامه امروز ايران ، شم 19 ، ص 2 ؛ روزنامه نوبهار نوشت كه شومياتسكى مراتب نارضايتى خود از دولت ايران را روز چهارم آذر به اطلاع « و الا حضرت اقدس » رسانده است . ( شم 10 ، ( 6 قوس / آذر 1301 ) ص 159 ) .
( 3 ) . مرتضى يزدانپناه كه در بين همقطاران قديم خود به مرتضى خان معروف بود به سال 1270 ش متولد شد . پس از تحصيلات ابتدايى وارد مدرسه قزاقخانه گرديد و با طى دورهء آن مدرسه ، به فرماندهى دستهاى از قزاق تهران انتصاب يافت . او در هنگام قيام جنگليها در گيلان بود و در 1299 كه با درجهء سرهنگى فرماندهى پياده نظام قواى كودتا را برعهده داشت بلافاصله پس از ورود به تهران به مقام سرتيپى ارتقا يافت و به فرماندهى تيپ مركز و بعد لشكر مركزى منصوب گرديد . در 1303 علاوهبر فرماندهى لشكر ، حكومت نظامى تهران نيز با او بود . وى چندى از سوى رضا شاه مورد سوءظن واقع گرديد و مدتى در منزل خود تحت نظر بود و پس از آن مورد عفو قرار گرفته در سال 1307 ش به رياست بازرسى كل ارتش گمارده شد . سپس در سال بعد رياست ژاندارمرى كل كشور نيز ضميمه آن گرديد . يزدانپناه در سال 1312 ش به درجه سرلشكرى ارتقاء يافت و فرماندهى لشكر دوم و سپس فرماندهى دانشكده افسرى را بر عهده گرفت . او در شهريور 1320 به جاى سرلشكر عزيز اللّه ضرغامى به رياست ستاد ارتش برگزيده شد . يك سال در اين سمت بود تا اينكه درجه سپهبدى گرفت و بعد به رياست دفتر نظامى شاه رسيد و آجودان مخصوص شاه گرديد . در دى 1326 يزدانپناه در كابينه ابراهيم حكيمى به وزارت جنگ انتخاب شد و در كابينه ساعد مراغهاى در مهر 1328 وزارت راه با او بود . او دو دوره در كابينههاى بعدى ساعد مراغهاى و همچنين در كابينه على منصور در 1329 وزارت جنگ را حفظ نمود . وى از دوره دوم مجلس سنا با سمت سناتور انتصابى در مجلس عضويت داشت و در دو نوبت نيز رياست بازرسى شاهنشاهى را عهدهدار بود .
سپهبد مرتضى يزدانپناه در بهمن 1351 درحالىكه بر شوراى عالى بانك سپه رياست مىكرد در دفتر كار خود در بانك به علت سكته قلبى درگذشت . ( اميراحمدى ، احمد ، خاطرات نخستين سپهبد ايران ، ص 555 ؛ عاقلى ، شرح حال رجال سياسى و . . . ، ج 2 ، صص 1810 - 1807 ) .
[ تصوير ] مرتضى يزدانپناه
( 4 ) . اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياى ، س 1301 ، سند شم 3713 .
( 5 ) . روزنامه شفق سرخ ، شم 95 ، ص 2 .
( 6 ) . روزنامه ايران ، شم 1267 ، ص 4 .
( 7 ) . روزنامه شفق سرخ ، شم 95 ، ص 2 .
( 8 ) . اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى ، پ 94 ، ص 1 .
( 9 ) . اسناد وزارت امور خارجه ، 125 - 2 - 49 - 1301 .
( 10 ) . همان ، 73 - 2 - 49 - 1301 .
( 11 ) . همان ، 9 و 8 - 15 - 32 - 1301 .
( 12 ) . همان ، 24 - 3 - 52 - 1301 .
( 13 ) . روزنامه ايران ، شم 1267 ، ص 4 .
( 14 ) . همانجا .
( 15 ) . همان ، شم 1270 ، ص 3 .
( 16 ) . همان ، شم 1274 ، ص 3 .