هامش
( 4 ) . همان ، پ 4 ، ص 39 .
( 5 ) . روزنامه شفق سرخ ، شم 88 ، ص 2 .
( 6 ) . همانجا .
( 7 ) . اسناد وزارت امور خارجه ، 31 - 3 - 52 - 1301 .
( 8 ) . « سه روز قبل براى زيارت به نجف اشرف مشرف شده و ديروز مراجعت و در آنجا با غالب علماى اعلام و آقايان محترم ملاقات نمودم و با بعضى از ايشان كه در امور سياسى دخالت دارند در ضمن صحبت مذاكره كردم كه شما زمام سياست عراق را در دست داريد و به همت و اقدامات شما حكومت ملى عراق تأسيس يافت ؛ چه جهت دارد كه فقط مدافعه از حقوق ملت عراقى مىفرماييد و از مصالح دولت و حقوق تاريخى ايران هيچ مذاكره نمىكنيد و از اين مسئله غفلت يا تغافل مىفرمائيد . در صورتى كه شرعا و اخلاقا مكلف هستيد كه از حقوق ايران در عراق مدافعه و هر وقت موقع را مساعد يافتيد به منافع ايران خدمت كنيد . در جواب گفتند اين وظيفه دولت است كه بايد به اقدامات سياسى حقوق خود را در بين النهرين حفظ نمايد . گفتم هركس تكليفى دارد ؛ دولت به وظايف خود عمل خواهد كرد ولى ملت و آقايان علما هم تكليفى دارند كه نبايد از آن غفلت نمايند . گفتند از طرف دولت تاكنون در اين خصوص به ما اظهار نشده . گفتم بالفرض نشده باشد شما بايد به وظايف ملى و دينى خود عمل نماييد و در آتيه در نظر داشته باشيد كه اگر انقلابى در عراق برپا شد در ضمن پيشنهاداتى كه مىفرماييد چند ماده هم راجع به حفظ حقوق و امتيازات دولت و اتباع ايران داخل كنيد . همه سكوت كردند . خوب است از طرف وزارت جليله به آقا ميرزا مهدى آيت اللّهزاده خراسانى كه امروز كليد عقل حجج اسلام است مكتوبى نوشته و اين مطلب در آن اشاره شود كه خالى از فايده نخواهد بود . چون لازم بود عرض شد . چاكر - محمد حسن بديع . » ( اسناد وزارت امور خارجه ، 190 - 2 - 16 - 1301 ) .
( 9 ) . همان ، 189 - 2 - 16 - 1301 . « بعد از تشكيل سومين دولت « نقيب » در 30 سپتامبر 1922 و موافقت با معاهده در دهم اكتبر همان سال و ارتباط اين توافق با برگزارى انتخابات مجلس مؤسسان ، ملك فيصل فرمانى صادر كرد كه براساس آن روز 24 سپتامبر ، تاريخ شروع برگزارى انتخابات تعيين شد . سپس در همان روز ، وزير كشور دستوراتى در مورد برگزارى انتخابات صادر كرد و طى آن دعوت به همكارى و التزام به حفظ آرامش نمود . عكس العمل منفى معارضين در قبال انتخابات بسيار شديد بود ، به طورى كه هيچيك از مقامات دولت و قيمومت انتظار آن را نداشتند . اين بار اقدام مستقيم علما در برخورد با قضيه ، ويژگى اصلى تحرك و فعاليت معارضين بود . عكس العمل علما و اتخاذ چنين مواضعى از آنجا ناشى مىشد كه به عقيده آنها چون دولت خود معاهده را تصويب كرده است ، نمىتواند در اجراى انتخابات بىطرف باشد ، و از آنجا كه با تصويب چنين مجلسى ، آن معاهده جنبه قانون پيدا مىكرد ، ازاينرو ، علماى نجف و كاظمين و در پيشاپيش آنها ، آيت اللّه سيد ابو الحسن اصفهانى ، آيت اللّه نايينى و آيت اللّه خالصى دست به كار شدند و با صدور فتواهايى انتخابات را تحريم كرده و تأكيد نمودند تا مادامى كه دولت به خواستههاى عادلانهء آنها پاسخ مثبت ندهد ، شركت در انتخابات جايز نيست . اين خواستهها عبارت بودند از لغو مقررات نظامى ، آزادى مطبوعات و اجتماعات ، فراخواندن مستشاران بريتانيايى از استانها به بغداد ، بازگشت تبعيدشدگان سياسى و اجازه تشكيل گروهها و احزاب سياسى . اما چون دولت به اين درخواستها پاسخ مثبت نداد ، مرجع اعلا فتواى ديگرى صادر كرد . در اين فتوا چنين آمده بود : « الى اخواننا المسلمين ! ان هذا الانتخاب يميت الامه الاسلاميه فمن انتخب بعد علم بحرمه الانتخاب ، حرمت عليه زوجته و زيارته - اى زياره العتبات المقدسه - و لا يجوز رد السلام عليه ، و لا يدخل حمام المسلمين . » ( برادران مسلمان ! اين انتخابات باعث مرگ امت اسلامى است . بنابراين هركس بعد از علم به تحريم انتخابات ، در آن شركت كند ، همسرش و زيارت - زيارت عتبات عاليات - بر او حرام مىشود و جواب سلام او جايز نيست و نمىتواند وارد حمام مسلمانان شود . ) از طرفى دولت شايع كرده بود كه علما با انتخابات مخالفتى ندارند ، لذا از انتشار اين فتوا در بعضى از مناطق جلوگيرى كرد . در اينباره از علما سئوالهايى شد و آيت اللّه ابو الحسن اصفهانى و آيت اللّه نايينى و آيت اللّه خالصى در پنجم نوامبر سال 1922 ( مطابق با پانزدهم ربيع الاول 1341 ه ق ) فتوايى را بهطور مشترك صادر كردند : بسم اللّه الرحمن الرحيم . بله ، در حال حاضر انتخابات از جانب ما بهطور آشكار ، تحريم شده است . بنابراين هركس در آن شركت كند و يا در برگزارى آن مساعدت نمايد ، حكم محارب با خدا ، پيامبر و اولياء اللّه را دارد . پس از صدور اين فتوا ، ديگر علما نيز به شكل انفرادى فتواهايى دادند و در كنار اين فتواها اعلاميههاى بدون امضايى هم در ترغيب مردم به اطاعت از فتاوى علماى نجف ، كاظمين و كربلا پخش شد . » ( الرهيمى ، تاريخ حركت اسلامى در عراق ، صص 257 تا 259 ) .
[ تصوير ] نمايى از كربلا
( 10 ) . روزنامه شفق سرخ ، شم 88 ، ص 2 .
( 11 ) . همان ، ص 3 .
( 12 ) . اسناد وزارت امور خارجه ، 23 - 14 - 49 - 1301 .
( 13 ) . همان ، 6 - 26 - 49 - 1301 .
( 14 ) . روزنامه ايران ، شم 1256 ، ص 4 .