هامش
( 1 ) . اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى ، پ 5 ، ص 37 .
( 2 ) . همان ، پ 5 ، ص 36 .
( 3 ) . اسناد وزارت امور خارجه ، 5 - 73 - 16 - 1301 . كشور عراق كه پس از خاتمه جنگ جهانى اول از امپراتورى عثمانى جدا شده بود ، به دليل موقعيت استراتژيكى و ذخاير غنى نفتى براى دولت انگلستان از اهميت به سزايى برخوردار بود . انگلستان از طرفى با بستن قرارداد 1919 در ايران نيز رؤياى تسلط بر مناطق نفتى باكو را در سر مىپروراند ، ولى با شكست اين قرارداد در ايران تصميم گرفت تا به هر نحو كه هست عراق را براى خود نگهدارد ؛ به همين جهت در 5 شعبان 1338 با تشكيل كنفرانسى در سانريمو ايتاليا ، عراق با حفظ تماميت ارضى به قيموميت انگلستان درآمد . انتشار تصميمات اتخاذ شده در سان ريمو ، آتش انقلاب را در عراق شعلهور كرد و بار ديگر آزادىخواهان و استقلالطلبان اعتراض و مخالفت خود را با حضور بيگانگان اعلام كردند . اين بار مردم به قيام مسلحانه روى آوردند ؛ كه سختترين اين مبارزات و مقاومتها به انقلاب 1338 ق عراق منجر شد . پس از آن انگلستان تصميم گرفت به جاى استعمار مستقيم ، اين كشور را تحت الحمايه خود سازد و به جاى اداره و نفوذ مستقيم در اين كشور ، اداره آن را به يكى از عمال محلى خود واگذار كند . پس براى ايجاد حكومت عربى در عراق و تنظيم روابط بين دو كشور براساس يك قرارداد همكارى ، سرپرسى كاكس را روانه عراق كرد . اواخر جمادى الاول 1339 ، وينستون چرچيل كه اداره امور خاورميانه را به عهده گرفته بود ، درصدد سر و سامان بخشيدن به سياست انگلستان در منطقه و راهحلى براى مسئله عربها و روى كار آمدن دولتهاى طرفدار انگلستان در منطقه برآمد . وى با تشكيل كنفرانسى در قاهره در 11 رجب 1339 ، كه مقامات ارشد انگليسى و افسران عراقى و هواداران امير فيصل هاشمى در آن شركت داشتند ، امير فيصل را به عنوان پادشاه عراق معرفى كرد . امير فيصل در 6 شوال 1339 ، يك سال پس از انقلاب خونين عراق براى تصاحب تاج و تخت از حجاز به عراق آمد . وى كه به هنگام ورود با استقبال سردى از جانب مردم و روحانيون مواجه شده بود ، با يك همهپرسى مخدوش و حمايت شديد انگلستان در 18 ذيحجه 1339 / 1 شهريور 1300 ، رسما در بغداد تاجگذارى كرد . پس از آن ، ملك فيصل در 10 اكتبر 1922 ، قراردادى را با انگلستان امضاء كرد كه عراق را تحت حمايت و سرپرستى انگلستان قرار مىداد ؛ بدين ترتيب خاندان هاشمى از حمايت انگلستان برخوردار مىشد و انگلستان نيز به منابع نفتى عراق دست مىيافت .
[ تصوير ] ملك فيصل و كارگزاران انگليسى
با افشاى متن قرارداد بين عراق و انگلستان موج جديد اعتراضات مردم آغاز شد . و زمانى كه امير فيصل براى تشكيل كابينه جديد و برگزارى انتخابات عمومى براى مجلس مؤسسان و تصويب قرارداد مزبور اقدام مىكرد مخالفت عمومى مردم بالا گرفت . هدايت و رهبرى قيام مردم از جانب روحانيونى مانند سيد ابو الحسن اصفهانى و ميرزا حسين نائينى در نجف و شيخ مهدى خالصى سبب شد تا ايشان فتوا به تحريم انتخابات دادند . با شدت گرفتن اعتراضات و برپايى قيام مسلحانه عشاير ، انگلستان به بمباران بعضى از مناطق عراق دست زد و امير فيصل دستور بازداشت و تبعيد روحانيون را داد كه شيخ مهدى خالصى به حجاز و روحانيون ديگر نيز به ايران تبعيد شدند .
امير فيصل شرط بازگشت روحانيون را به عراق عدم دخالت آنان در امور سياسى كشور و زمان بازگشت آنان را نيز پس از پايان انتخابات مجلس و تصويب قرارداد تعيين نمود . و نيز طى نامهاى از سردار سپه خواست تا رژيم پادشاهى جديد در عراق را به رسميت بشناسد . ( جعفرى ولدانى ، بررسى تاريخى اختلافات . . . ، صفحات متعدد ؛ مشايخ فريدنى ، مسائل مرزى ايران و عراق ، صفحات متعدد ؛ لانگريك ، استيون ، عراق 1950 - 1900 تاريخ سياسى ، . . . صفحات متعدد ) . در اين پاورقى كليات رويدادهاى عراق را در دو دهه اول قرن بيستم تا افشا شدن قرارداد دهم اكتبر 1922 بود خوانديد ؛ و آنچه در اين خبر بدان اشاره شد مربوط است به موافقت اصولى دولت عراق با شرايط انگلستان در 25 ژوئن 1922 كه نماينده سياسى ايران از مفاد آن خبر مىدهد .
( 4 ) . روزنامه اقدام ، شم 64 ، ص 2 .
( 5 ) . اسنادى از انتخابات مجلس در . . . ، ص 326 .
( 6 ) . اسناد وزارت امور خارجه ، 11 - 2 - 38 - 1301 .